Алматылықтар смогты қалай қабылдайды: Almaty Air Initiative қорының жыл сайынғы зерттеуінің нәтижелері

Almaty Air Initiative қоры Алматы тұрғындарының қаладағы ауаның сапасын қалай қабылдайтынын және оның күнделікті өміріне әсерін қалай сезінетінін көрсететін екінші жыл сайынғы зерттеудің нәтижелерін ұсынады.

Өткен жылы AAI командасы алғаш рет тұрғындардың ауа сапасына қатысты пікірін анықтау мақсатында қоғамдық сауалнама жүргізген болатын. Ол алматылықтардың бұл мәселеге қаншалықты хабардар және алаң екенін түсінуге мүмкіндік берді. Жаңа зерттеу тұрғындардың көзқарасындағы өзгерістерді көрсетеді: ақпараттылық артқанымен бірге алаңдаушылық деңгейі де өсіп келеді.

Зерттеу Алматы қаласының 18 жастан асқан, табыс деңгейі мен білімі әртүрлі 1000 тұрғыны арасында сауалнама түрінде өткізілді. Мақсаты – тек қоғамдық көңіл-күйді бағалау емес, сонымен қатар тұрғындар ауаның ластануының негізгі көздерін қалай қабылдайтынын және биліктен мен қоғамнан қандай шешімдер күтетінін анықтау.

Негізгі тұжырымдар

• Алматы тұрғындарын ауа сапасының жағдайы барған сайын көбірек алаңдатып отыр. Респонденттердің 63%-ы бұл мәселе оларды мазалайтынын айтты, ал ауаның сапасына қанағаттанбайтындар үлесі 2024 жылы 42%-дан 2025 жылы 50%-ға өсті. Әрбір екінші алматылық ауаны «жаман» деп бағаласа, тек 14% ғана «жақсы» деп санайды. Алты тұрғынның төртеуі соңғы 2–3 жылда ауа сапасы нашарлағанына сенімді.
• Тұрғындардың уайымының өсуі көшуге деген ниетке де әсер етуде: 25% экологиялық жағдайға байланысты көшу туралы шындап ойлануда (былтыр — 17%), ал жоғары табысты азаматтар арасында бұл көрсеткіш 41%-ға жеткен. Неғұрлым алаң жоғары болса — қаладан кеткісі келетіндердің үлесі де соғұрлым көп.
• Әрбір екінші алматылық (49%) қыста смог себебінен қаладан кетуді қалайды (былтыр — 45%), ал 12% мұны жыл сайын жүзеге асырады. Ластанған ауа өмір сапасына тікелей әсер етеді: қыста қаладан кететіндер жиі шаршағыштыққа, бас ауруына, аллергияға және тыныс алу проблемаларына шағымданады.
• 80% респондент ауаның ластануы денсаулығына теріс әсер ететінін сезеді — көбіне шаршағыштық, аллергия, бас ауруы және тыныс алу қиындықтарын атайды.
• Тұрғындардың пікірінше, ластанудың басты көзі — көлік құралдары (82%), одан кейін ЖЭО (45%) және табиғи факторлар, соның ішінде жел бағытының бұзылуы (42%).
• Соңғы жылы тұрғындардың хабардарлығы артты: 18% адам енді ауаның сапасын қайдан тексеруге болатынын біледі (2024 жылы — 10%). Дегенмен, көпшілік әлі де өз сезіміне — иісіне, көрінісіне, смогтың қоюлығына сүйенеді. Тұрғындардың үштен бірі ластану күшейген күндері ешқандай қорғаныс шараларын қабылдамайды, бұл — ауаны қорғау мен мониторинг туралы ақпараттық жұмыстың қажет екенін көрсетеді.
• Қалалықтардың 53%-ы экология мәселелеріне қатысты ресми мәлімдемелерге сенбейді. Жасы және табысы жоғары респонденттер арасында сенімсіздік деңгейі айтарлықтай жоғары.
• Қоғамның негізгі сұранысы өзгеріссіз қалып отыр: ЖЭО-ны газға көшіру, көліктен шығатын эмиссияны азайту, жасыл аймақтарды көбейту және құрылысқа бақылауды күшейту.
• Кейбір тұрғындар мәселені тек билік шеше алады деп есептейді (15%), алайда басым көпшілік өзінен де бастау қажет деп санайды: қаланың тазалығын сақтау, қоқыс пен пластикті жақпау, ағаш отырғызуға қатысу, қоғамдық көлікті жиі пайдалану, электромобильге көшу, жеке үйлер мен көліктерді газдандыру, жеке автокөлікті аз пайдалану.

Ауа сапасына алаңдаушылықтың өсуі

Алматы тұрғындары үшін ауа ластануы әлі де ең өткір экологиялық мәселе болып қалып отыр. Қалалықтардың үштен екісі (63%) бұл мәселе оларды қатты немесе өте қатты алаңдататынын айтты.

Әйелдер ерлерге қарағанда көбірек алаңдайды: әйелдердің 36%, ал ерлердің 29% бұл жағдайды «өте мазалайды» деп көрсетті. Керісінше, ер адамдардың 9%-ы мәселе мүлде алаңдатпайтынын айтқан (әйелдерде бұл көрсеткіш — 5%).

Алаңдаушылықтың ең жоғары деңгейі 55–64 жас аралығындағы тұрғындар арасында байқалды — бұл топтағы респонденттердің 44%-ы ауаның ластануы оларды «өте қатты» мазалайтынын айтқан.

Аудандық тұрғыдан алғанда, Медеу (44%), Алатау (36%) және Жетісу (34%) аудандары ең мазасыз аймақтар болып отыр — мұнда тұрғындар жиі смог, шаң және күйік иісіне шағымданады. Ең төмен алаңдаушылық Наурызбай (25%), Түрксіб (27%) және Алмалы (31%) аудандарында тіркелді.

Білім деңгейі де әсер етеді: жоғары білімі бар адамдар арасында «өте қатты алаңдайтындар» үлесі 37%, ал магистр дәрежесі барлар арасында — 41%. Ал орта немесе одан төмен білімі бар топта бұл көрсеткіш небәрі 21%.

Балалары бар отбасылар ең сезімтал топтардың бірі: үш және одан да көп баласы бар ата-аналардың 45%-ы ауаның ластануы оларды «өте қатты» алаңдататынын айтты (баласыздар арасында — 31%).

Табыс деңгейі артқан сайын алаңдаушылық та өседі: айлық табысы 1 млн теңгеден жоғары тұрғындардың 76%-ы ауаның сапасына алаңдаса, табысы 100 мың теңгеге дейін болатын топта бұл көрсеткіш бар болғаны 29%.

Сауалнама нәтижелері бойынша, әрбір екінші алматылық ауаны «жаман», тағы үштен бірі «қанағаттанарлық» деп бағалайды. Тек 14% тұрғын ауаны «жақсы» немесе «өте жақсы» деп есептейді (өткен жылы — 18% болған).

Ауа сапасына қанағаттанбағандар үлесі бір жыл ішінде 42%-дан 50%-ға өсті — бұл тұрғындардың ауаны барған сайын нашар қабылдап жатқанын көрсетеді.

Аудандық айырмашылықтар айқын: Алмалы және Алатау аудандары тұрғындарының шамамен 27–28%-ы өз ауданындағы ауаны «өте жаман» деп бағалаған, бұл орташа қалалық деңгейден (19%) әлдеқайда жоғары. Түрксіб ауданында ешбір респондент ауаны «өте жақсы» деп сипаттамаған.

Алаңдаушылықтың ең жоғары деңгейі Медеу ауданында тіркелді — мұнда тұрғындардың 44%-ы бұл мәселе оларды қатты мазалайтынын айтты. Ал керісінше, Наурызбай, Түрксіб және Алмалы аудандары ең «тыныш» аймақтар саналады.

Соңғы 2–3 жылдағы ауа сапасының динамикасын бағалау кезінде он алматылықтың алтауы (63%) ауаның нашарлағанын атап өткен.

Ең пессимистік пікірлер Алатау (64%), Бостандық (65%) және Медеу (66%) аудандарында байқалды. Ал Наурызбай (52%) мен Түрксіб (54%) аудандарында да жағдайдың нашарлап жатқаны сезіледі, бірақ қарқыны біршама төмен. Ең оптимистік аймақ — Жетісу ауданы, мұнда 9% тұрғын ауа сапасы жақсарды деп есептейді (Алатау мен Түрксіб аудандарында мұндай пікірді білдіргендер — бар болғаны 3,3% және 3,5%).

Миграциялық көңіл-күйдің күшеюі

2025 жылғы сауалнама нәтижелеріне сәйкес, әрбір екінші алматылық (60%) экологиялық жағдайға байланысты қаладан кету туралы кем дегенде бір рет ойланған. Ал әрбір төртінші (25%) — бұл туралы байсалды түрде ойлана бастаған. Салыстыру үшін: бір жыл бұрын мұндайлар 17% ғана болған. Бұл көрсеткіш тұрғындар арасындағы алаңдаушылық пен көшуге бейімділіктің едәуір артқанын көрсетеді.

Жоғары табысы бар тұрғындар арасында көшу ниеті айқын байқалады: 1 млн теңгеден жоғары табыс табатындардың 41%-ы экологиялық себеппен кетуді шындап қарастырған, ал табысы 100 мың теңгеге дейін жететін топта — небәрі 21%.

Білім деңгейі де әсер етеді: неғұрлым білім жоғары болса, соғұрлым көшу ықтималдығы артады. Магистрлік және ғылыми дәрежесі бар респонденттердің 28%-ы көшу туралы байыппен ойланса, орта біліммен шектелгендер арасында бұл көрсеткіш 20%.

Жас ерекшелігі бойынша ең белсенді көшуге бейім топ — 25–44 жас аралығы: олардың шамамен 30%-ы экологияға байланысты көшу мүмкіндігін қарастырған. Ал 65 жастан асқан адамдар арасында бұл үлес 17% ғана.

Балалары бар отбасыларда алаңдаушылық деңгейі жоғарырақ: бір немесе екі баласы бар ата-аналардың 28–30%-ы көшу туралы байыппен ойланған, ал баласыздар арасында бұл көрсеткіш 23%.

Зерттеу көрсеткендей, ауаның сапасына алаңдаушылық пен көшу ниетінің арасында тікелей байланыс бар. Ластануға мүлде мән бермейтіндердің тек 3%-ы ғана көшуге шындап ойланған, ал 87% бұл туралы мүлде ойланбаған.

Керісінше, ауаның ластануы оларды «өте қатты мазалайтын» топта көшу туралы байыппен ойланғандардың үлесі 41%-ға жетеді.

Әрбір екінші алматылық (49%) мүмкіндік болса, қыста смогтан қашып қаладан кеткісі келетінін айтқан (өткен жылы — 45%). Оның үстіне, 12% тұрғын мұны жыл сайын істейді: қыста ауаның ластануынан құтылу үшін уақытша басқа жаққа кетеді. Ал 40% тұрғын экологиялық жағдайдың нашарлауына қарамастан қыста Алматыда қалады. Бұл деректер смогтың тұрғындардың өмір салты мен дағдыларына тікелей әсер ететінін көрсетеді.

Зерттеу сонымен қатар тұрғындардың денсаулық жағдайы мен қаладан кетуге деген ниетінің арасында тікелей байланыс бар екенін көрсетті. Қыста Алматыдан уақытша кететін адамдар ауаның ластану салдарын айқын сезінеді: олардың жартысы бас ауруы мен шаршағыштыққа, аллергияға және тыныс алу проблемаларына шағымданған.

Бұл деректер мына қорытындыны дәлелдейді: денсаулық пен өмір сапасына алаңдаушылық артқан сайын, қаладан кету ықтималдығы да жоғарылайды. Ауаның ластануы тек экологиялық емес, сонымен қатар әлеуметтік және демографиялық тұрақтылыққа әсер ететін факторға айналып отыр.

Ауаның ластануының күнделікті өмірдегі көріністері

Көптеген алматылықтар ластанған ауаның көріністерімен кездеседі – смогтен бастап өзін нашар сезіну жағдайларына дейін. Ең жиі байқалатын көріністер – көзге көрінетін смог пен тұман (58%), жану немесе шығарындылар иісі (53%), шаң және кір (51%). Сондай-ақ адамдарды аллергиялық реакциялар (43%) және тыныс алудың қиындауы (32%) алаңдатады.

Смог көптеген алматылықтар үшін күнделікті шындыққа айналды: әр үшінші тұрғын (35%) оны күн сайын сезеді – қою тұман, жану иісі немесе ауыр ауа ретінде. Мұндай жауаптардың ең көп саны Турксіб (43%), Наурызбай (42%) және Жетісу (41%) аудандарында тіркелген, мұнда тұрғындар ауаның ластануымен тікелей көріністері арқылы жиі кездеседі.

Ауа қатты ластанған күндері әр үшінші алматылық (35%) смог кезінде ешқандай шара қолданбайды. Қалғандары қарапайым тәсілдер арқылы қорғанады: үйде қалады – 31%, ауа тазартқыштарды қолданады – 23%, маска пайдаланады – 15%.

Қорғану мәселесінде ең белсенділер – 25–34 жас аралығындағы респонденттер: олардың 36%-ы ауа тазартқыштарды қолданады, 16%-ы маска киеді. Жоғары хабардар болуына қарамастан, 18–24 жас аралығындағы жастар ең пассивті – 45% ластанған ауаның зиянды әсерінен қорғану үшін ешқандай шара қолданбайды. Қарттар арасында шамамен үшінші бөлігі де ешқандай әрекет жасамайды.

Білім мен кіріс деңгейі өскен сайын қорғану деңгейі артады. Орта білімді адамдар жиі әрекетсіз қалады (52%), ал магистр дәрежесі бар респонденттер арасында әрекетсіздер тек 29%. ₸1 млн-нан жоғары кірісі бар отбасыларда ауа тазартқыштарды қолдану 41%, ал кірісі 100 мың ₸ дейінгі отбасыларда – тек 17%.

Қатты ластанған күндері балаларымен отбасылар көбінесе үйде қалады (39%-ға дейін) және ауа тазартқыштарды қолданады (35%-ға дейін).

Осылайша, алматылықтардың көпшілігі қарапайым шаралармен шектеледі, ал тиімді қорғанысқа қол жеткізу жасы, білімі және кірісіне байланысты әркелкі.

Алматылықтардың денсаулығы: шаршағыштық, аллергия және жөтел – күнделікті өмірдің бөлігі

Он адамның сегізі ауаның денсаулыққа теріс әсерін сезетінін атап көрсетеді, ал әр бесінші ғана ешқандай симптом байқамайтынын айтады. Ең жиі адамдар бас ауруы, шаршау және бас айналу (40%), аллергиялық реакциялар (39%), шырышты қабаттың – көз, мұрын және тамақ – тітіркенуі (36%), сондай-ақ тыныс алу проблемалары (35%), қан қысымының көтерілуі (23%) және жалпы әлсіздік (30%) туралы шағымданады.

Денсаулыққа ең үлкен жүктеме экономикалық белсенді бөлігіндегі адамдарға – 25–44 жас аралығындағы топқа түседі. Бұл топта барлық шағымдар бойынша максимум тіркеледі: 46%-ға дейінгісі бас ауруы мен шаршаудан, 45%-ы көз бен мұрынның тітіркенуінен, шамамен 40%-ы жөтел мен ентігуінен, ал 42–43%-ы аллергиялық реакциялардан зардап шегеді.

Зерттеу денсаулық жағдайы мен қаладан кетуге ниет арасында тікелей байланыс бар екенін анықтады. Қыста Алматыны тастап кететіндер арасында тек 8% респондент ешқандай симптом байқамайды – қалғандары ауаның ластану салдарын сезеді: жартысы бас ауруы мен шаршау, аллергиялар және тыныс алу проблемаларынан зардап шегеді. Тек қана көшу туралы ойлайтындар арасында да шағымдардың үлесі жоғары – 54%-ы бас ауруы мен шаршаудан, 52%-ы аллергиядан, 51%-ы тыныс алу проблемаларынан шағымданады.

Тұрғындардың әлсіздігі мен денсаулық жағдайы

Шамамен жартысы алматылықтардың (44%) ауаның ластануына сезімталдықты арттыратын аурулары бар екенін атап өтті. Олардың ішінде ең жиі кездесетіндері – созылмалы тыныс алу аурулары (21%), иммунитеттің әлсіреуі (19%) және жүрек-қан тамырлары аурулары (12%). Сирек атап өтілетіндері – неврологиялық бұзылулар (6%), химио- немесе радиотерапиядан өткен жағдайлар 1%-дан аз.

Аудандар бойынша бөлінуді қарастырсақ, созылмалы аурулардың деңгейі айтарлықтай өзгереді. Созылмалы тыныс алу проблемалары бар респонденттердің ең үлкен үлесі Алатау (24%) және Жетісу (24%) аудандарында тіркелген, ұқсас көрсеткіштер Бостандық (23%) және Медеу (20%) аудандарында байқалады. Ең төменгі көрсеткіштер – Турксіб және Алатау аудандарында (әрқайсысы 16%). Жүрек-қан тамырлары аурулары көбіне Алмалы (16%) және Медеу (13%) аудандары тұрғындарында, ең аз – Алатау (8%) және Ауэзов (9%) аудандарында тіркелген.

Жалпы, Алматы тұрғындары өз денсаулығын салыстырмалы түрде оң бағалайды: 19% оны тамаша деп санайды, 40% – жақсы, 33% – қанағаттанарлық, ал тек 9% – нашар деп бағалайды. Осылайша, алматылықтардың басым бөлігі өзін салыстырмалы түрде сау сезінеді, дегенмен әрбір оныншы тұрғын өзінің жағдайын әлсіз деп бағалайды.

Хабардарлық деңгейі

Алматы тұрғындары ауа сапасы туралы көбірек ақпараттанған, бірақ қатысу деңгейі әлі де төмен. Ауаның сапасын қайдан тексеруге болатынын білетіндердің үлесі бір жыл ішінде 10%-дан 18%-ға өсті. Бірдеңе естіген, бірақ сенімді емес тұрғындардың үлесі шамамен өзгерген жоқ (12%-дан 14%-қа). Сол уақытта, деректерді қайдан іздеу керегін мүлде білмейтін тұрғындардың үлесі 74%-дан 68%-ға дейін төмендеді. Осылайша, хабардарлық және өзекті ақпаратқа қызығушылық тұрғысынан прогресс байқалады. Алайда, қала тұрғындарының басым көпшілігі әлі де ауа деректерін қайдан тексеруге болатынын білмейді, дегенмен бақылау құралдары мен платформаларға қол жеткізу бүгінгі таңда едәуір жеңілдеген.

Көптеген тұрғындар әлі де жеке сезімдерге сенеді: 39% тұрғын смогтың иісі немесе көрінісі бойынша баға береді. Ең хабардар топтар – жастар мен орта жас өкілдері. 25–34 жас аралығындағы адамдардың 24%-ы ауаны қайдан тексеруге болатынын біледі, 35–44 жас аралығында – 21%. Ең төмен хабардарлық деңгейі қарттар арасында байқалады: 55–64 жас аралығында тек 13%, ал 65 жастан асқандарда – барлығы 8%.

Ақпарат көздеріне келсек: 30% веб-сайттарды, 23% мобильді қосымшаларды, 21% әлеуметтік желілерді пайдаланады. Тек 9% үйдегі сенсорлардан, ал 7% ресми ақпарат көздерінен дерек алады.

Жас ерекшеліктері айқын цифрлық алшақтықты көрсетеді. 18–24 жас аралығындағы жастар – ең «цифрлық»: 44% сайттарды, 32% қосымшаларды, 30% әлеуметтік желілерді қолданады, ал тек 34% жеке сезімдеріне сенеді. 25–34 жас аралығындағы респонденттер: сайттар (36%), қосымшалар (25%), әлеуметтік желілер (26%). 35–44 жас аралығындағы тұрғындар да жиі онлайн ресурстарды пайдаланады (31% сайттар, 28% қосымшалар), бірақ жас ұлғайған сайын бұл көрсеткіш күрт төмендейді. 55–64 жас аралығындағы топтарда жартысынан көбі (54%) тек өз сезімдеріне сенсе, 65 жастан асқандарда бұл көрсеткіш 81%-ға жетеді.

Осылайша, деректер көрсеткендей, тұрғындардың хабардарлық деңгейі әлі де төмен, дегенмен жақсару тенденциясы байқалады. Көптеген алматылықтар әлі күнге дейін ауаны «көзбен бағалайды», ал сенімді мәліметтерге жүйелі қол жеткізу – сайттар, қосымшалар мен сенсорлар арқылы – шектеулі және жас топтарына біркелкі бөлінбеген.

Көптеген қала тұрғындары (74%) ауаның ластануы денсаулыққа қауіпті немесе өте қауіпті деп санайды. Балалардың денсаулығына зияны туралы айтқанда, алаңдаушылық көрсеткіші 87%-ға дейін өседі.

Алайда, қауіптің қабылдануы жасқа байланысты айтарлықтай ерекшеленеді. 18–24 жас аралығындағы жастар салыстырмалы түрде сабырлы: тек 29% «өте қауіпті» деп санайды, ал үшіншісі (26%) «орташа қауіпті» деп бағалайды. 35–64 жас аралығындағы топтарда алаңдаушылық айтарлықтай жоғары – жартысынан көбі (52–54%) ластануды «өте қауіпті» деп атайды. 65 жастан асқандар арасында бұл көрсеткіш максималды – 56%-ға жетеді.

Балаларға қатысты барлық жас топтарында алаңдаушылық деңгейі жоғары — 61%-дан астам респонденттер ауаны балалар үшін «өте қауіпті» деп санайды.

Қала тұрғындары қандай бастамалар туралы естіген?

Жоғары алаңдаушылыққа қарамастан, алматылықтардың көпшілігі (61%) ауаның сапасын жақсартуға бағытталған нақты бір бастаманы атай алмайды. Тек 10% мұндай жобаларды біледі, 29% бірдеңе естіген, бірақ нақты мәлімет жоқ.

Нақты шараларды еске салғандар арасында ең жиі айтылғандары: төмен эмиссиялы аймақтарды енгізу (11,3%), ауа тазартқыштарды пайдалану (8,5%), ТЭЦ-ті газға көшіру (6,7%), электрлік көлік пен көлікті газға көшіру (5,4%).

Сонымен қатар, жасылдандыру мен ағаш отырғызу, Almaty Air Initiative қоры, «Таза Қазақстан» ұлттық кампаниясы және блогер Алтай Айнабек аталды.

Ауаның ластану көздерін қабылдау

Алматы тұрғындары ауаның ластануын көбіне автокөлікке байланыстырады – респонденттердің 82%-ы осылай ойлайды, бұл барлық көздер арасында абсолютті көшбасшы етеді. Маңыздылығы бойынша екінші орында – ТЭЦ (45%), үшінші орында – жел бағытын бұзу және ауа айналымының табиғи ерекшеліктері (42%). Осылайша, көпшілік қабылдауында көлік ауаның сапасының төмендеуінің басты себебі болып саналады, ал өндірістік және табиғи факторлар екінші дәрежелі, бірақ маңызды деп қабылданады.

Жас және білім деңгейі қабылдауға айтарлықтай әсер етеді. 35–44 жас аралығындағы адамдар ТЭЦ-ті (57%) және көлікті (82%) басқаларға қарағанда жиі көрсетеді, ал 25–34 жас аралығындағы топ жеке сектордың жылу жүйесіне (53%) үлес қосатынын да атап өтеді. Білім деңгейі жоғары болған сайын, жүйелік ластануларға көбірек көңіл бөлінеді: жоғары білімділер көлікті (83%) және ТЭЦ-ті (48%) жиі атайды, ал магистрлер мен PhD дәрежесі барлар арасында жеке сектор (34%) және құрылыс жұмыстары (31%) үлесі артады.

Жалпы алғанда, барлық әлеуметтік топтар үшін автокөлік ауаны ластаудағы басты «кінәлі» болып қала береді.

Алматылықтар қандай шараларды басым деп санайды

Алматы тұрғындары көбіне көлік, жылу және жасыл аймақтармен байланысты шараларды басым деп санайды. Респонденттердің жартысынан көбісі (57%) басты қадам автокөліктердің шығарындыларын азайту деп санайды, тағы 52% ТЭЦ-ті газға көшіру мен сүзгіні орнатуды қолдайды, 54% — жасыл желектер мен парктер санын арттыру. Сондай-ақ экологиялық таза жанармайға көшу (45%) және құрылысқа қатаң бақылау (42%) жоғары бағаланады.

Мемлекеттік органдарға ауаның сапасы бойынша сенім

Жоғары алаңдаушылыққа қарамастан, 63% тұрғындар мемлекеттің қазіргі ауаның сапасын жақсарту бойынша күшін тиімді емес деп санайды: 30% қабылданған шараларды «түптен тиімді емес», 34% – «тиімді емес» деп бағалады. Тек 4% «тиімді», ал 1%-дан азы – «өте тиімді» деп есептейді. Әрекеттерді қанағаттанарлық деп 22% респондент санайды.

Ең сыни көзқарас орта және үлкен жас топтарында (45–64 жас): 35%-ға дейінгі адамдар билік әрекеттерін «түптен тиімді емес» деп бағалайды. 18–24 жас аралығындағы жастар салыстырмалы жұмсақ – үшіншісі кем дегенде қанағаттанарлық деп санайды. Аудандар бойынша ең қатты сын Жетісу (34%) және Бостандық (29%) аудандарында, ең төменгі – Алмалы (24%) және Медеу (27%) аудандарында тіркелген.

Кіріс те қабылдауға әсер етеді: кіріс деңгейі жоғары болған сайын сенім азаяды. 800–1000 мың ₸ кірісі бар респонденттердің жартысы (51%) күш-жігерді «түптен тиімді емес» деп бағалайды, ал 100 мың ₸-дан аз табатындар арасында – тек 26%.

Ауаның жағдайын бағалаумен байланыс айқын: ауа нашар деп есептеген адамдарда сенім төмен. «Өте нашар» деп бағалағандар арасында 51% билік әрекеттерін «түптен тиімді емес» деп атаса, «қанағаттанарлық» немесе «жақсы» деп бағалағандарда – тек 20–23%.

Респонденттердің 53%-ы мемлекеттік органдарға ауаның сапасы бойынша сенбейді немесе сенімсіз. Тағы 34% жауап беру қиын болды, 10% «көбінесе сенеді» деді, тек 2,6% – толық сенеді.

Ең төменгі сенімсіздік – жастарда (18–24 жас), мұнда тек 14% «түптен сенбейді». Ең жоғары – 55–64 жас аралығында (35%-ға дейін). Аудандар бойынша ең көп сенімсіздік Жетісу және Наурызбай (27–32%), аз – Ауэзов (23%) және Алатау (31%). Ең үлкен белгісіздік Алмалы ауданында (43%).

Жоғары кірісті тұрғындар (600–800 мың ₸) ең үлкен сенімсіздікті көрсетеді – 74% ресми мәлімдемелерге сенбейді, ал төмен кірістілерде сенімсіздік деңгейі төмен (шамамен 47%). Сол сияқты ауа сапасын қабылдауда да тенденция байқалады: «өте нашар» деп бағалағандар арасында 73% билікке сенбейді, ал ауа жақсы деп бағалағандарда сенетіндер үлесі 25%-ға дейін өседі.

«Өзіңнен баста»: алматылықтар қала ауасын қалай құтқаруды ұсынады

Шамамен 15% респонденттер қарапайым тұрғындар ештеңе өзгерте алмайды және мәселенің шешімі тек мемлекетке байланысты деп санайды.

Қалғандары жеке тұрғындардың әдеттерін өзгерту және қоршаған ортаға жауапкершілік арқылы үлес қосатынын көреді. Әр сегізінші респондент (13%) бастаманы көшелерді тазалау және қоқыстан бас тартудан бастау керек деп санайды. Тағы 13% ағаш отырғызуды және қаланы жасылдандыруға қатысуды ұсынады, ал шамамен 10% – қоқыс, пластик және резинаны күйтпеуді, оны жеке сектордағы смогтің басты себептерінің бірі деп санайды.

Көлік екінші маңызды тақырып болып қала береді: 9% қоғамдық көлікті жиі пайдалану, 8% – электромобильдер мен экологиялық көліктерге көшу, 4% – жеке сектор мен автокөліктерді газдандыруды ұсынады. Шағын, бірақ елеулі бөлік (2%) велосипед инфрақұрылымын дамыту мен самокаттарды көліктің баламасы ретінде қолдануды қолдайды.

Алматыда экологиялық жағдайды жақсарту бойынша ұсыныстар арасында тұрғындар ең жиі ағаш отырғызу мен жасылдандыруды атайды — 17% жасыл аймақтарды кеңейтуді ұсынады. Екінші орында – автокөліктерді шектеу, нөмірлер мен күндер бойынша кезектесу (13%), сондай-ақ құрылысқа бақылауды күшейту және биік ғимараттардан бас тарту (11%). Одан кейін ТЭЦ-ті газға көшіру және сүзгілерді орнату (10%), экологиялық қоғамдық көлікті дамыту (8%) және электромобильдерге көшу (7%) ұсынылады.

Сонымен қатар ескі автокөліктерді тыйу (4,7%), көлік техникалық жағдайын қатаң бақылау (4,5%) және қаланы желдетуге жағдай жасау (3,9%) ұсыныстар аталады.