Қысқаша шолу

Осы есепте жұртшылықтың Алматыдағы ауа сапасына деген көзқарасына қатысты үшінші жыл сайынғы зерттеудің нәтижелері берілген. Зерттеуді Almaty Air Initiative қоры саясаттанушы Серік Бейсембаевпен бірлесіп дайындады. Қордың өтініші бойынша PwC Қазақстан компаниясы есепке өтеусіз негізде рецензия жүргізіп, сараптамалық пікірін ұсынды.

Зерттеудің мақсаты – тұрғындардың ауаның ластануы мәселесіне қатысты хабардарлық деңгейін, әрекет етуге дайындығын және нақты мінез-құлқын анықтау, сондай-ақ бұл көрсеткіштердің 2024 және 2025 жылдардағы зерттеу толқындарымен салыстырғандағы динамикасын қадағалау. Индекс басқарушылық құрал ретінде қарастырылған: ол жылдан жылға қайталанып есептелетін көрсеткіш ретінде қаланың экологиялық және ақпараттық саясатының тиімділігін бағалауға және Алматыны басқа қалалармен салыстыруға мүмкіндік береді.

Осы әлеуметтік зерттеу аясында алғаш рет ауа сапасы туралы Хабардарлық индексі есептелді. Бұл сауалнама нәтижелерін 0-ден 100-ге дейінгі бірыңғай шкалаға келтіретін жиынтық көрсеткіш.

Индекс мынадай алғышартқа негізделген: хабардарлық тек біліммен шектелмейді, ол төрт буыннан тұратын бірізді үдеріс ретінде қарастырылады. Алдымен адам ауаның ластануын қауіп ретінде қабылдайды, содан кейін оның себептері мен ауа сапасын тексеру тәсілдері туралы біледі, кейін қандай да бір әрекет жасауға дайындық қалыптастырады, тек содан соң барып нақты әрекетке көшеді. Әр буын жеке өлшенеді, сондықтан Индекс хабардарлықтың жалпы деңгейін ғана емес, осы тізбектің нақты қай кезеңінде үзіліс болуы мүмкін екенін де көрсетеді. Индекстің жоғары мәні, тұрғындардың мәселені толық түсінуін және белсенді мінез-құлқын білдіреді.

Зерттеудің далалық кезеңі 2026 жылғы 18 ақпан мен 11 наурыз аралығында жүргізілді. Сауалнамаға Алматы қаласының 18 жастан асқан 1000 тұрғыны қатысты. Қаланың ересек тұрғындары жынысы, жасы және тұратын ауданы бойынша іріктелген және барлық сегіз әкімшілік ауданды қамтыды. Статистикалық қателік ±3,1 пайыздық тармақтан аспайды. Индексті құру әдіснамасы Handbook on Constructing Composite Indicators құжатында баяндалған тәсілдерге негізделген (ЭЫДҰ / Еуропалық комиссияның Біріккен зерттеу орталығы).

Алматы бойынша Индекстің қорытынды мәні – 100 балдың 41-і, бұл «хабардарлық деңгейі төмен, негізінен пассивті ұстаным» санатына сәйкес келеді.

Бұл көрсеткіштің артында зерттеудің негізгі нәтижесін айқындайтын тұрақты құрылым жатыр. Ауаның ластану мәселесін қала тұрғындарының басым көпшілігі мойындаған: тұрғындардың абсолютті көпшілігі ауаны денсаулыққа қауіпті деп санайды және бұл үлес үшінші жыл қатарынан артып келеді. Алайда ауа сапасын қай жерден тексеруге болатыны және қалада қандай шаралар қолға алынып жатқаны туралы ақпарат әлі де тұрғындардың көпшілігіне мәлім емес. Белгілі бір шара тұрғынның өзінің күнделікті мінез-құлқына әсер ете бастағанда, әрекет етуге дайындық айтарлықтай төмендейді. Нақты тәжірибелер ең аз таралған, әрі олардың ішінде қоғамдық қатысудан гөрі жеке қорғану және проблемадан бойын аулақ ұстау стратегиялары басым.

Яғни, алаңдаушылық жоғары болғанымен, оны нақты әрекетке айналдыруға қажетті білім мен тәжірибе жеткіліксіз. Мәселені эмоциялық қабылдау мен практикалық мінез-құлық арасындағы алшақтық – қазіргі профильдің ең айқын сипаты, әрі үш зерттеу толқынының деректері бойынша бұл алшақтық әзірге қысқарған жоқ.

Экологиялық күн тәртібінің аясынан шығатын тағы бір нәтиже ерекше назар аударуды қажет етеді. Алматыдан көшуді қарастырып жүрген тұрғындардың үлесі соңғы екі жылда айтарлықтай артқан, және көпшілігі негізгі себеп ретінде ауа сапасын атайды. Сонымен қатар бұл ұстаным өзгеруі мүмкін: ықтимал көшіп кетушілердің жартысы жағдай айтарлықтай жақсарса, көшу ойынан бас тартар еді. Осылайша, зерттеу ауа сапасын тек экологиялық емес, демографиялық фактор ретінде де көрсетеді.

Әдіснама

Зерттеу Алматы тұрғындары арасында жүргізілген әлеуметтік сауалнамаға негізделген. 

Далалық кезең 2026 жылғы 18 ақпан мен 11 наурыз аралығында жүргізілді, көлемі 1000 респондент, қаланың 18 жастан асқан ересек тұрғындарын жынысы, жасы және тұратын ауданы бойынша іріктелген және қаланың сегіз әкімшілік ауданын қамтиды. 95% сенімділік интервалында статистикалық қателік ±3,1 тармақтан аспайды; қосалқы іріктемелер үшін (аудандар, жас топтары) қателік деңгейі жоғары.  

Профиль хабардарлықтың әртүрлі өлшемдерін сипаттайтын төрт субиндекстен құралады: аффективті (қауіпті эмоциялық қабылдау), когнитивті (білім және ақпараттану), конативті (ұстанымдар мен әрекет етуге дайындық) және белсенді (нақты тәжірибелер).  

Әдіснама Handbook on Constructing Composite Indicators (ЭЫДҰ / Еуропалық комиссияның Біріккен зерттеу орталығы; Nardo et al., 2005) құжатында баяндалған тәсілдерге сәйкес келеді.

Индекс қауіп-қатерге қатысты әлеуметтік көзқарасты өлшейді және экологиялық мониторинг деректерін алмастырмайды.

Негізгі қорытындылар 

Қорытынды Индекс және оның профилі 100 балдың 41,2-сін құрайды – «хабардарлық деңгейі төмен, негізінен пассивті ұстаным» санаты.  

Профиль эмоциядан нақты әрекетке көшу барысында қатысу деңгейінің тұрақты түрде төмендейтінін көрсетеді: жоғары алаңдаушылық (70,4) білімге (37,6), әрекет етуге дайындыққа (40,2) немесе нақты тәжірибеге (16,8) айналмайды.  

Алаңдаушылық пен әрекет арасындағы алшақтық 53,5 тармақты құрайды және бұл қазіргі жағдайдың негізгі сипаты.

Негізгі байқау нәтижелері: 

1. Респонденттердің 81%-ы ауа жағдайын денсаулыққа қауіпті деп санайды (бұған дейін 74%), ал 63%-ы бұл мәселеге қатты алаңдайтынын айтады.
2. Ауа сапасын бақылау құралдары болғанымен, тұрғындардың хабардарлығы әлі де шектеулі.  Респонденттердің тек 20%-ы ауа сапасын қайдан тексеруге болатынын біледі, ал 62%-ы тиісті платформалардың ешқайсысы туралы естімеген. Ресми деректерді респонденттердің шамамен 5%-ы ғана пайдаланады.
3. Жеке шығындар артқан сайын түрлі шараларды қолдау айтарлықтай төмендейді. Іске асырылуы негізінен мемлекетке немесе энергетика секторына байланысты жүйелі шаралар көбірек қолдауға ие (қоғамдық көлікті дамыту – 54%, ЖЭО-ларды газға көшіру – 52%, ескі автокөліктерге шектеу енгізу – 51%). Ал тұрғындардың өздеріне қосымша шығын немесе шектеу жүктейтін шараларға қолдау әлдеқайда аз, мысалы, қала орталығына барлығы үшін ақылы кіруді респонденттердің 28%-ы ғана қолдайды.
4. Ең айқын алшақтық мәселеге алаңдаушылық пен іс жүзіндегі әрекеттер арасында байқалады. Тұрғындардың тек 12%-ы ауа сапасы туралы деректерді тұрақты түрде тексереді, респонденттердің жартысына жуығы (46%) соңғы бір жылда қоршаған ортаны қорғауға бағытталған ешқандай әрекет жасамаған, ал 17%-ы ауаның ластануынан қорғанудың ешбір құралын пайдаланбайды. Қолданыстағы тәжірибелер көбіне қалыптасқан жағдайларға бейімделуге бағытталған, ал ұжымдық бастамаларға, азаматтық бақылауға және экологиялық жобаларды қолдауға қатысу мұндай әрекеттерге мәлімделген дайындыққа қарағанда айтарлықтай сирек кездеседі.
5. Хабардарлық, қауіп-қатерді қабылдау және мінез-құлық үлгілері халықтың әртүрлі топтарында елеулі түрде ерекшеленеді, бұл бірыңғай коммуникациялық тәсілдердің тиімділігін шектеуі мүмкін. «Алаңдаушылық → білім → әрекет» тізбегі әр топта әртүрлі көрінеді: жастардың ақпараттану деңгейі жоғарырақ болғанымен, олардың іс жүзіндегі әрекеттерге қатысуы төмен; егде жастағы топтар алаңдаушылықты жиірек білдіреді, бірақ қолжетімді ақпарат көздерін сирек пайдаланады. Ең теңгерімді көрсеткіштер 25-34 жас тобында байқалады. Білім деңгейі әртүрлі топтардың ақпараттық арналарды білуіндегі айырмашылық сегіз есеге дейін жетеді (7% және 56%). Сонымен қатар балалары бар респонденттер басқа сипаттамаларына қарамастан ауаның ластану қаупін жоғарырақ қабылдайды (51% және 42%).
   

Қорытынды 

Зерттеу тұрақты қалыптасқан жағдайды көрсетеді: ауаның ластану мәселесіне қатысты жоғары алаңдаушылық қолжетімді ақпарат көздері туралы шектеулі хабардарлықпен және практикалық қатысудың салыстырмалы түрде төмен деңгейімен қатар жүреді.

Алынған деректер тұрғындардың ауаның ластану мәселесіне көзқарасын жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді және коммуникациялық әрі экологиялық бастамаларды әзірлеу кезінде қосымша ақпарат көзі ретінде пайдаланылуы мүмкін. 

2-бөлім. Ауа сапасы туралы хабардарлық индексі: жалпы көрініс 

2.1. Индекс қалай құрылған 

Хабардарлық индексі тұрғындардың ауа ластануына көзқарасын сипаттайтын төрт өлшемді біріктіреді. Олар мынадай логикалық тізбекпен құрылған: аффективті (қауіпті эмоциялық қабылдау) → когнитивті (білім және ақпараттану) → конативті (ұстанымдар мен әрекет етуге дайындық) → белсенді (нақты тәжірибелер). Әр өлшем 0-ден 100-ге дейінгі шкала бойынша бағаланады, ал қорытынды Индекс төрт субиндекстің орташа мәні ретінде есептеледі (әдіснама – 8-бөлім). 

Қорытынды Индекстің мәні мына шкала бойынша түсіндіріледі: 0-25 – хабардарлық деңгейі өте төмен; 26-50 – хабардарлық деңгейі төмен, негізінен пассивті ұстаным; 51-75 – белсенділік шектеулі болғанымен, алаңдаушылық айқын; 76-100 – хабардарлық пен белсенді мінез-құлық деңгейі жоғары. 

2.2. Индекстің қорытынды мәні 

Алматы бойынша Индекстің қорытынды мәні – 100 балдың 41,2-сі.  

Бұл «хабардарлық деңгейі төмен, негізінен пассивті ұстаным» санатына сәйкес келеді. Қала осы аралықтың жоғарғы шегіне жақын орналасқан, алайда «белсенділік шектеулі болғанымен, алаңдаушылық айқын» санатына (51-75) жетпейді. Толық көріністі төмендегі кестеде берілген төрт субиндекстің талдауы көрсетеді.

Профиль «қауіпті қабылдау → білім → дайындық → әрекет» тізбегі бойымен көрсеткіштердің біртіндеп төмендейтінін көрсетеді. 

Өлшемдер арасындағы әрбір ауысуда мынадай өзгерістер байқалады: 

• қауіпті эмоциялық қабылдаудан (аффект) білім мен ақпараттануға (когниция) өту: 32,7 тармақ жоғалады. Мәселені эмоциялық қабылдау біліммен бекітілмеген: алаңдайтын тұрғындардың көпшілігі ауа сапасын қайдан тексеруге болатынын білмейді – 62%-ы мұны білмейді (4-бөлім), ал 56%-ы жүзеге асырылып жатқан бастамалардың ешқайсысы туралы хабардар емес (4-бөлім); 

• білім мен ақпараттанудан (когниция) әрекет етуге дайындыққа (конация) өту:  2,6 тармақ өсім байқалады. Қолда бар білім декларативті ұстанымдарға айналады; демек, ұстанымдар профильдің негізгі әлсіз буыны емес. 

• дайындықтан тікелей әрекетке өту: 23,4 тармақ жоғалады (40,2-ден 16,8-ге дейін).  Мәлімделген дайындық нақты тәжірибеге айналмайды: респонденттердің 46,4%-ы соңғы бір жылда ешқандай әрекет жасамаған, ал 16,8%-ы ешбір қорғану шарасын пайдаланбайды (6-бөлім). 

Аффективті және белсенді өлшемдер арасындағы алшақтық – 53,5 тармақ, бұл – қазіргі жағдайдың негізгі сипаттамасы. Яғни ауаның ластану мәселесіне қатысты жоғары алаңдаушылық деңгейі (70,3) тұрғындардың соған сәйкес практикалық әрекеттерімен (16,8) қатар жүрмейді.

2.3. Профильді түсіндіру 

Профиль құрылымы кейінгі бөлімдерде толығырақ қарастырылатын үш негізгі қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

Біріншіден, хабардарлықтың жеткіліксіздігі мәселеге қызығушылықтың болмауынан емес, практикалық ақпараттың жетіспеуінен туындайды. Аффективті өлшем – орташа-жоғары аймақта тұрған жалғыз компонент: тұрғындардың көпшілігі ауаның ластануын денсаулыққа елеулі қауіп ретінде қабылдайды (81,1%-ы оны қауіпті немесе өте қауіпті деп санайды), ал көшіп кету мүмкіндігін қарастырып жүрген респонденттердің 57,2%-ы үшін ауа сапасы осындай шешімнің негізгі себебі. Демек, мәселе қазірдің өзінде маңызды әрі ықтимал қауіпті құбылыс ретінде қабылданады. Сонымен бірге жоғары алаңдаушылық деңгейі әрдайым ластану себептері, қолжетімді дереккөздер және ықтимал әрекет ету тәсілдері туралы жеткілікті ақпараттанумен қатар жүрмейді (8-бөлім).

Екіншіден, негізгі шектеулер когнитивті және белсенді өлшемдерде шоғырланған. Когнитивті субиндекстің төмен мәні көбіне ауа сапасын тексеру тәсілдері туралы әлсіз хабардарлықпен (B1 индикаторы – 29,1) және қолданыстағы бастамалар туралы ақпараттың жеткіліксіздігімен (B3 – 29,9) байланысты. Ал ластану көздері туралы түсінік салыстырмалы түрде жақсырақ қалыптасқан (B2 – 53,8), дегенмен нәтижелер оларды қабылдауда белгілі бір бұрмалаулар бар екенін көрсетеді (4-бөлім). Белсенді субиндекстің төмен мәні (16,8) ауа сапасы туралы деректерді тұрақты тексерудің сирек тәжірибесін (D1 – 14,4), қорғану шараларын шектеулі қолдануды (D2 – 23,7) және экологиялық әрекеттерге қатысудың төмен деңгейін (D3 – 12,2) көрсетеді.

Үшіншіден, жоғары алаңдаушылық деңгейі білім мен практикалық әрекеттердің шектеулі деңгейімен қатар жүреді. Аффективті және белсенді өлшемдер арасындағы алшақтық 53,5 тармақты құрайды: аффективті субиндекс 70,3-ке жетсе, белсенді субиндекс небәрі 16,8-ді құрайды.  Бұл ауаның ластану мәселесін қабылдау мен оны шешуге бағытталған әрекеттерге нақты қатысу деңгейі арасында айтарлықтай айырмашылық бар екенін көрсетеді. Түсінікті әрі сұранысқа ие ақпарат көздеріне қолжетімділік шектеулі болған жағдайда мәселе туралы түсінік көбіне жеке тәжірибе мен бейресми коммуникация арналары негізінде қалыптасуы мүмкін.

2.4. Динамика: 2024-2025 жылдардағы сауалнамалармен салыстыру 

Ағымдағы сауалнама – Хабардарлық индексі есептелген алғашқы зерттеу. Дегенмен қоғамдық қабылдаудағы динамиканы салыстыруға келетін жекелеген индикаторлар арқылы бағалауға болады: 

Индикаторлардың жиынтық динамикасы құрамдас бөліктердің әртүрлі бағытын көрсетеді: когнитивті индикаторлар баяу өсуде (бастапқы деңгейі өте төмен болды: ауа сапасын тексеру арналары туралы хабардарлық екі жылда екі есе өскенімен, әлі де халықтың бестен бір бөлігін ғана қамтиды). Аффективті индикаторлар жоғары деңгейде тұрақтанған, ал мінез-құлық индикаторлары салыстырмалы өсімді көрсетпейді. Осылайша, хабардарлық пен әрекет арасындағы алшақтық қысқарып жатыр деп айтуға негіз жоқ. Оның көлемі қаланың ақпараттық және экологиялық саясатының тиімділігін бағалауға арналған мақсатты көрсеткіш ретінде пайдаланылуы мүмкін. 

3-6-шы бөлімдерде төрт өлшемнің әрқайсысы тізбек ретімен қарастырылады: субиндекстің мәні, оған кіретін индикаторлар бойынша жауаптардың тобы және әлеуметтік-демографиялық әрі аумақтық топтар арасындағы айырмашылықтар. 7-бөлімде анықталған айырмашылықтар топтық профильдерге біріктіріледі.

3-бөлім. Аффективті өлшем: мәселені эмоциялық қабылдау 

3.1. Субиндекстің мәні және индикаторлардың құрамы 

Аффективті субиндекс халықтың ауаның ластану мәселесіне эмоциялық реакциясын өлшейді: тұрғылықты аудандағы ауа сапасын бағалау, жеке алаңдаушылық дәрежесі және ластанудың денсаулыққа қауіптілігін қабылдау.

70,3 мәні төрт субиндекстің ішіндегі ең жоғары көрсеткіш және орташа-жоғары аймаққа жататын жалғыз мән. Субиндекс ішінде белгілі бір градиент байқалады: ең жоғары көрсеткіш денсаулыққа төнетін қауіпті қабылдау бойынша (A3), ал ең ұстамды көрсеткіш өз ауданындағы ауа сапасын бағалау бойынша (A1) тіркелген. Жалпы алғанда, тұрғындар қауіп деңгейін өздерінің жергілікті жағдайына қарағанда жоғарырақ бағалайды.

3.2. Ауа сапасын бағалау (A1 индикаторы) 

Ағымдағы сауалнама деректері бойынша респонденттердің 30,6%-ы тұрғылықты ауданындағы ауа сапасын «нашар», ал 18,8%-ы «өте нашар» деп бағалайды. Жалпы алғанда, теріс баға бергендердің үлесі 49,4%-ды құрайды. Бейтарап баға («қанағаттанарлық») бергендер – 31,8%, оң бағалар – 17,9% («жақсы» – 15,5%, «өте жақсы» – 2,4%).  

Теріс бағалардың үлесі 2024 жылғы 42%-дан 2025 жылы 50%-ға дейін өсті және ағымдағы толқында осы деңгейде тұрақтанды. Бұл өсім ауа сапасының нақты нашарлауымен ғана емес, хабардарлық деңгейінің артуымен де байланысты болуы мүмкін: мәселе туралы ақпарат көбейген сайын (4-бөлім) тұрғындар бұрыннан қалыптасқан жағдайды сын көзбен бағалай бастайды.  

Аумақтық айырмашылықтар айқын байқалады. Теріс бағалар (≥50%) Алмалы (64,6%), Жетісу (54,2%), Әуезов (52,9%) және Бостандық (50,0%) аудандарында басым. Ең қолайлы жағдай Наурызбай ауданында байқалады: мұнда тұрғындардың 65,7%-ы ауаны «қанағаттанарлық» немесе одан жоғары деп бағалайды, ал «өте нашар» деген ең теріс бағаның үлесі ең төмен – 8,8%. Ең жоғары аса теріс баға Жетісу ауданында тіркелген: 31,3% ауаны «өте нашар» деп бағалайды, бұл қала бойынша орташа деңгейден екі есе жоғары. 

3.3. Жеке алаңдаушылық (A2 индикаторы) 

Ауаның ластану мәселесі тұрғындардың 31,3%-ын «өте қатты», 32,2%-ын «қатты» алаңдатады, демек айқын алаңдаушылықтың жиынтық деңгейі 63,5%. Респонденттердің 22,6%-ы бейтарап ұстанымда, ал 13,3%-ы іс жүзінде алаңдамайды.  

Айқын алаңдаушылықтың жиынтық деңгейі 2025 жылғы жазғы толқынмен салыстырғанда өзгермеген (63%). Бұл 2024 және 2025 жылдардағы зерттеу толқындары арасында тіркелген өсімнен кейін аффективті фонның жоғары деңгейде тұрақтанғанын көрсетеді. 

Алаңдаушылықтың жас құрылымы біркелкі емес. «Өте қатты» алаңдаушылықтың ең жоғары деңгейі экономикалық белсенді орта жастағы топтарда байқалады: 35-44 жас тобында – 39,1%, 25-34 жас тобында – 35,5%. Ең төмен көрсеткіш 18-24 жастағы жастарда тіркелген – 15,1%, бұл орта жастағы респонденттердің алаңдаушылық деңгейінен екі еседен астам төмен. 65 жастан асқан топ та орташа көрсеткіштен төмен деңгей көрсетеді – 23,9%. Осылайша, мәселені еңбекке қабілетті жастағы тұрғындар неғұрлым өткір қабылдайды, әрі симптомдық жүктеме де осы топта жоғары (6-бөлім). 

Алматының әртүрлі аудандары тұрғындарының арасында да айырмашылықтар байқалады. Бостандық және Жетісу аудандарының тұрғындары ең алаңдаулы болып шықты: тиісінше 43,4% және 33,7% «өте қатты» алаңдайтынын көрсеткен. Ал Наурызбай және Түрксіб аудандарында мұндай алаңдаушылық деңгейін тиісінше 28,4% және 26,3% тұрғын білдірген. 

Қатты алаңдаушылық деңгейі білім деңгейі жоғарылаған сайын өседі: орта және одан төмен білімі бар тұрғындардың 27,4%-ы қатты алаңдайды, жоғары білімі барлардың арасында бұл көрсеткіш – 34,1%, ал ғылыми дәрежесі бар респонденттер арасында – 44,4%, бұл ең жоғары көрсеткіш. 

Балалардың болуы да алаңдаушылықты айтарлықтай күшейтеді: 18 жасқа дейінгі балалары бар ата-аналардың 41,3%-ы ауаның ластануына байланысты «өте қатты» алаңдайды, ал балалары жоқ респонденттер арасында бұл көрсеткіш небәрі 24,8%-ды құрайды.  

Барлық топ бойынша тұрақты үрдіс байқалады: табыс, білім деңгейі және балалардың болуы артқан сайын алаңдаушылық та күшейеді. Яғни, адамның ресурстары неғұрлым көп болса, ол мәселені соғұрлым маңызды деп қабылдайды. Мұның кейінгі бөлімдерде көрінетін екі салдары бар. Бір жағынан, ресурстары көбірек топтар ауаның ластануынан қорғану шараларын басқаларға қарағанда белсендірек қолданады (6-бөлім). Екінші жағынан, дәл осы топтар көшіп кету туралы жиірек ойланады (3.5-тармақ).

A1 және A2 индикаторлары бойынша аумақтық деректерді салыстыру олардың географиясы сәйкес келмейтінін көрсетеді: алаңдаушылық деңгейі ең жоғары Бостандық ауданы ауа сапасы ең нашар аудандардың қатарына кірмейді. Ал Түрксіб және Наурызбай аудандарында ластану әсері айтарлықтай болғанына қарамастан (жеке тұрғын үй секторы, өнеркәсіптік аймақтар), алаңдаушылық деңгейі ең төмен. Демек, аффективті реакция тек нақты ластану деңгейімен емес, аудан тұрғындарының әлеуметтік-экономикалық жағдайымен де айқындалады. Әл-ауқаты жоғары аудандарда экологиялық жағдай ұқсас немесе тіпті жақсы болғанның өзінде алаңдаушылық күштірек, ал объективті экологиялық жүктемесі жоғары аудандарда әлсіздеу байқалады. 

3.4. Денсаулыққа төнетін қауіпті қабылдау (A3 индикаторы) 

Қауіп-қатерді қабылдау – аффективті өлшемнің ең жоғары компоненті. Тұрғындардың 45,6%-ы ауаның ластануын денсаулыққа «өте қауіпті», тағы 35,5%-ы «қауіпті деуге болады» деп санайды (жиынтығы – 81,1%). 11,5%-ы «кейбір жағынан қауіпті, кейбір жағынан қауіпті емес» деген аралық баға берген, ал елеулі қауіп көрмейтіндердің үлесі – 6,4% («қауіпті деуге келмейді» – 4,8%, «мүлдем қауіпті емес» – 1,6%). 2025 жылғы зерттеу толқынымен салыстырғанда «қауіпті/өте қауіпті» деп бағалағандардың жиынтық үлесі 74%-дан 81,1%-ға дейін өсті. Бұл – басқа көрсеткіштер тұрақтанған кезде өсімін жалғастырып отырған жалғыз аффективті индикатор. 

Қауіп-қатерді қабылдау әлеуметтік топтар арасында да ерекшеленеді:  

• Баласы барларда қауіп-қатер деңгейін сезінуі жоғары: кәмелетке толмаған балалары бар ата-аналардың 51,1%-ы ауаның ластануын «өте қауіпті» деп санайды, ал балалары жоқ респонденттер арасында бұл көрсеткіш – 41,8%.  

• Жас бойынша «өте қауіпті» деген бағаның ең жоғары үлесі 35-44 жас (51,1%) және 55-64 жас (50,8%) топтарында байқалады. Ең төмен көрсеткіш 18-24 жастағы жастарда (36,3%) және 65+ тобында (35,1%) тіркелген. 

Осылайша, ата-ана болу факторы жас айырмашылықтарына қарамастан қауіп-қатер деңгейін сезінуді күшейтеді және қоғамдық коммуникация үшін ең әмбебап бағыттардың біріне айналуы мүмкін.

3.5. Эмоциялық қабылдаудың мінез-құлық салдары: көші-қон ұстанымдары 

Көші-қон ұстанымдары есеп құрылымында аффективті өлшемнің шекті көрінісі ретінде қарастырылады: қаладан кету ниеті – қабылданатын қауіпке реакцияның ең жоғары формасы. Белсенді өлшем индикаторларынан айырмашылығы, ол күнделікті тәжірибелерді талап етпейді. 

Алматыдан көшуді әр төртінші тұрғын ойластырады: 21,0%-ы бұл туралы жиі ойланып, отбасымен талқылайды, 2,8%-ы шешім қабылдап қойған, 2,1%-ы көшу процесінде жүр. Жалпы үлесі – 25,9%. Тағы 32,4%-ы нақты жоспары болмаса да көшу туралы ойланады, ал 41,3%-ы бұл туралы ешқашан ойланбаған. 2024 жылғы зерттеу толқынында көшу туралы шынымен ойлағандардың үлесі 17% болған. 

Ауаның ластануы – ықтимал көшудің негізгі мәлімделген себебі: көшу мүмкіндігін қарастыратындардың 57,2%-ы осы факторды атайды. Бұл төмен табыс пен жұмыстағы перспективалардың болмауынан (22,8%) және балаларға жақсы болашақ қамтамасыз ету ниетінен (20,6%) айтарлықтай жоғары. Сонымен бірге бұл ұстаным көбіне өзгеруі мүмкін: ықтимал көшіп кетушілердің 50,1%-ы ауа сапасы айтарлықтай жақсарса, көшу ойынан бас тартар еді, ал 48,0%-ы үшін мұндай жақсару шешуші фактор емес. Көшу бағыттарының ішінде алыс шетел (26,7%) және Қазақстанның басқа қалалары (24,2%) басым. 

Ауаның ластануы «мүлдем алаңдатпайтын» респонденттердің 61,7%-ы қаладан көшу туралы мүлдем ойланбаған. Тек 16,7%-ы көшу туралы жиі ойлайды (11,7%), нақты шешім қабылдаған немесе көшу процесінде жүргендер – 5%. Ал «өте қатты» алаңдайтындар арасында 39%-ы көшу туралы жиі ойланады (31,6%), нақты шешім қабылдағандар – 4,2%, ал көшу процесінде жүргендер – 3,2%. Ықтимал эмигранттар үлесінің алаңдаушылық деңгейіне тікелей тәуелділігі аффективті өлшем мен көші-қон ұстанымдары арасындағы байланысты сандық тұрғыдан растайды. 

Әлеуметтік-демографиялық саралану: 

• Білім. Білім деңгейі жоғары болған сайын адамдар көшу туралы жиі ойлайды: магистрлік және ғылыми дәрежесі бар респонденттердің 40,7%-ы кету туралы жиі ойлайды, не көшіп кетуге нақты шешім қабылдаған, не көшуге дайындалып жүр. Бұл орта білімі бар адамдар арасындағы көрсеткіштен (20,2%) екі есе жоғары. 

• Жас. Көшу туралы көбіне 25-34 жастағы жастар ойлайды – 40,2% (көшуге бейімділікті білдіретін үш жауап нұсқасының жиынтығы бойынша), ал ең төмен көрсеткіш 65 жастан асқан тұрғындар арасында – 10,4%. 

• Балалар. Бір немесе екі баласы бар ата-аналардың 28–30%-ы көшу туралы ойланады, ал баласы жоқ респонденттер арасында бұл көрсеткіш – 23%.  

Маусымдық көші-қон жалпы алғанда қаладан кету мүмкіндігін қарастыратындар арасында кең таралған: олардың 54,5%-ы мүмкіндік болса, қыста қаладан кеткісі келеді, ал 15,0%-ы мұны жыл сайын жасайды. Жалпы алғанда бұл – 69,5%; ал 30,5%-ына мұндай тәжірибе тән емес.

 Қыста қаладан кеткісі келетін немесе жыл сайын кететін тұрғындардың ең жоғары үлесі қаладағы ауаның ластану мәселесіне барынша алаңдайтын тұрғындар тобында байқалады – тиісінше 19% және 61,9%. Қаладан кетпейтін және кетуді жоспарламайтын тұрғындардың ең жоғары үлесі – 60,9% Алматыдағы ауаның ластану мәселесі мүлдем алаңдатпайтын тұрғындар арасында.

3.6. Аффективтік өлшем бойынша қорытындылар 

Аффективтік субиндекс (70,3) – Индекстің орташа-жоғары аймағына кіретін жалғыз компонент; дәл осы көрсеткіш қорытынды мәнді «төмен» санатының жоғарғы шегінде ұстап тұр. Аффективтік ахуал тұрақтанды: 2024 және 2025 жылдардағы зерттеу толқындары арасындағы өсімнен кейін теріс бағалар мен айқын алаңдаушылық үлесі өзгерген жоқ, тек денсаулыққа төнетін қауіп туралы түсінік өсуін жалғастыруда (74% → 81,1%). Алаңдаушылық еңбекке қабілетті орта жастағы топтарда шоғырланып, балалы болған жағдайда күшейе түседі.  

Көші-қонға қатысты ұстанымдар аффективтік реакциядан тікелей туындайды және көбіне қайтымды сипатқа ие: ықтимал мигранттардың жартысынан көбі ауа сапасы жақсарса, қалада қалар еді. Бұл ауаны экологиялық мәселе ғана емес, сонымен қатар қаланың демографиялық тұрақтылығына әсер ететін факторға айналдырады. 

Аффективтік өлшем – профильдегі ең жоғары компонент. 4-бөлім осы тізбектің екінші буынын: қауіп-қатерді айқын сезіну оның себептері, ауа сапасын тексеру тәсілдері және іске асырылып жатқан бастамалар туралы біліммен қаншалықты қатар жүретінін қарастырады. 

4-бөлім. Когнитивтік өлшем: білім және хабардарлық 

4.1. Субиндекстің мәні және индикаторлардың құрамы 

Когнитивтік субиндекс халықтың хабардарлық деңгейін өлшейді: ауа сапасын тексеру арналары туралы білімді, ластанудың негізгі көздері жөніндегі түсініктерді және іске асырылып жатқан бастамалар туралы хабардарлықты қамтиды.

Когнитивтік субиндекс пен аффективтік субиндекс арасындағы алшақтық профильдегі ең үлкен айырмашылықты құрайды – 32,7 тармақ. Өлшемнің ішкі құрылымы біркелкі емес: ластану көздері туралы салыстырмалы түрде қалыптасқан түсініктер мониторинг құралдары мен бастамалар туралы білімнің төмен деңгейімен қатар жүреді. Халық мәселенің себептері туралы жалпы түсінікке ие, бірақ оның қазіргі жай-күйі туралы деректерге және қабылданып жатқан шаралар жөніндегі ақпаратқа жеткілікті қол жеткізе алмайды. 

4.2. Ауа сапасын тексеру арналарын білу (B1 индикаторы) 

Ауа сапасын қайдан тексеруге болатынын респонденттердің 20,4%-ы нақты біледі; 17,4%-ы бұл туралы естігенімен, нақты сенімді емес; 62,2%-ы білмейді.  

Бұл зерттеудегі ең тұрақты оң үрдіс: ауа сапасын қайдан тексеруге болатынын білетіндердің үлесі біртіндеп өсті: 2024 жылғы 10%-дан 2025 жылы 18%-ға және қазіргі зерттеу толқынында 20,4%-ға дейін. Ал мүлдем хабарсыз адамдардың үлесі 74%-дан 62,2%-ға дейін төмендеді.  Соған қарамастан бастапқы деңгей әлі де төмен: халықтың бестен төрт бөлігі ауа сапасы туралы деректерге сенімді түрде қол жеткізе алмайды. Бұл ретте мониторинг құралдары, соның ішінде ашық карталар, мобильді қолданбалар және AAI тәуелсіз датчиктер желісі осы кезеңде айтарлықтай қолжетімді бола түсті. Демек, мәселе құралдардың жоқтығында емес, адамдардың олар туралы білмеуінде.

Зерттеу толқындары бойынша динамика – зерттеудегі ең дәйекті оң үрдіс: 

Ауа сапасын тексеру арналары туралы білім жас пен білім деңгейіне қарай сараланады: 

• Жас бойынша ең жоғары көрсеткіш 25-34 жастағы топта байқалады – 30,8%, ал ең төмен көрсеткіш 65 жастан асқан тұрғындар арасында – 6,7%. 18-24 жастағы жастар арасында бұл көрсеткіш 19,2%-ды құрайды. 

• Білім деңгейі бойынша айырмашылық бұдан да айқын: орта және одан төмен білімі бар адамдардың небәрі 7,1%-ы ауа сапасын қайдан тексеруге болатынын біледі, арнаулы орта білімі барлар арасында – 12,0%, жоғары білімі барлар арасында – 23,3%, ал магистрлік және ғылыми дәрежесі барлар арасында – 55,6%. Шеткі топтар арасындағы айырмашылық сегіз есеге жуық. 

Ауа сапасын тексеретіндердің арасында арнайы мобильді қолданбаларды пайдалану басым – 37,3%, одан кейін веб-сайттар – 27,0%. Әлеуметтік желілер мен форумдар да елеулі рөл атқарады – 16,7%, сондай-ақ үй датчиктері – 15,7%. Ал қала билігінің деректерін небәрі 4,9% пайдаланады.  

Бір қызығы, тіпті осы хабардар топтың өзінде 32,7% әлі де өз сезімдеріне, яғни иіс пен смогтың көріну деңгейіне сүйенеді.

Жас ерекшелігіне байланысты цифрлық алшақтық – когнитивтік өлшемнің құрылымдық сипаты: егде жастағы топтар жоғары деңгейдегі алаңдаушылықты объективті деректерге қолжетімділіктің ең төмен деңгейімен ұштастырады. Аффективтік тұрғыдан ең көп алаңдайтын халық бөлігі когнитивтік тұрғыдан объективті ақпараттан оқшауланған. 

4.3. Ауа сапасын жақсарту жөніндегі бастамаларды білу (B3 индикаторы) 

Ауа сапасын жақсарту жөніндегі нақты бастаманы тұрғындардың 15,9%-ы атай алады; 27,6%-ы бұл туралы бірдеңе естіген, бірақ егжей-тегжейін білмейді; 55,8%-ы ешбір бастама туралы естімеген.  

2025 жылғы сауалнамамен салыстырғанда нақты білетіндердің үлесі 10%-дан 15,9%-ға дейін өсті, ал ештеңе естімегендердің үлесі 61%-дан 55,8%-ға дейін төмендеді. Өсу қарқыны ауа сапасын тексеру арналарын білу көрсеткішінің өсуімен шамалас, алайда бастапқы деңгей әлі де төмен. 

Нақты жобаларды атаған респонденттер көбіне газдандыру және ЖЭО-ларды газға көшірумен байланысты шараларды (26,4%), көлік қозғалысын реттеуді (15,7%), жеке секторда қатты отынды пайдалануды шектеуді (13,2%), экологиялық бастамалар мен қорларды (10,1%), көгалдандыруды (8,8%) және ескі автокөліктердің қалаға кіруін шектеуді (8,2%) атайды. «Таза Қазақстан» ұлттық науқанын респонденттердің 5,0%-ы атаған.

Тұрғындардың өздігінен атаған бастамаларының құрылымын қалада іске асырылып жатқан шаралар тізімімен салыстыру көптеген қолданыстағы бастама туралы хабардарлықтың әлі де шектеулі екенін көрсетеді. Атап айтқанда, бірқатар ірі инфрақұрылымдық бағдарламаларды респонденттердің салыстырмалы түрде аз бөлігі ғана атайды. Сонымен қатар қоғамда және бұқаралық ақпарат құралдарында кеңірек талқыланған тақырыптар, мысалы LEZ, анағұрлым жоғары танымалдық деңгейін көрсетеді.

4.4. Ластанудың көздері туралы түсінік 

Тұрғындар ауаны ластаудың негізгі көзі деп автокөлікті санайды – оны сауалнамаға қатысқандардың 79,7%-ы атаған. Одан кейін ЖЭО (51,8%) және қаланың ауа айналымына кедергі келтіретін ретсіз құрылысы (47,3%) аталады. Ағаштарды кесу (35,4%), қоқыс жағу (31,9%), өнеркәсіп кәсіпорындары (31,8%), жеке секторды көмірмен жылыту (29,8%), құрылыс жұмыстары (23,5%) және табиғи факторлар (23,5%) сирек аталады. 2025 жылғы зерттеу толқынымен салыстырғанда көлікті ластану көзі ретінде көрсету деңгейі тұрақты (82% → 79,7%), ал ЖЭО-ны атағандардың үлесі өсті (45% → 51,8%). Бұл, ықтимал, ЖЭО-ның рөлі мен оны газдандыру мәселесіне қатысты қоғамдық пікірталастың ықпалымен байланысты. 

Ластану көздерін қабылдау жас ерекшелігіне байланысты өзгереді. ЖЭО-ның үлесін 25-34 жастағы (72,0%) және 35-44 жастағы (63,9%) топтар жиірек атап көрсетеді; жеке сектордағы жылыту мәселесін жастар көбірек атайды: 18-24 жастағы топта – 42,4%, 25-34 жастағы топта – 42,0%. Ал егде жастағы тұрғындар бұл факторды өте сирек атайды – 65 жастан асқандар арасында 12,7%. Көлікті ластану көзі ретінде бағалау барлық жас тобында тұрақты түрде жоғары – 80-83%. 

Бұл қорытындылар саясатты қалыптастыру үшін маңызды: қоғамдық қолдау тұрғындардың ластану көздерінің құрылымын қалай қабылдайтынына қарай қалыптасады. Сондықтан үлесі жеткілікті бағаланбайтын ластану көздеріне бағытталған шаралар, мысалы жеке секторда көмір жағуға тыйым салу, бастапқы кезеңде қоғам тарапынан азырақ қолдау табуы мүмкін. 

4.5. Ресми ақпаратқа когнитивтік тапшылық факторы ретінде сенім арту 

Қолжетімді ақпарат көздері мен іске асырылып жатқан бастамалар туралы хабардарлықтың шектеулі болуымен қатар (4-бөлім), зерттеу тұрғындардың қала билігінің алдағы жылдары ауа сапасын жақсарта алуына деген сенімі салыстырмалы түрде төмен екенін көрсетеді. Мәселен, тұрғындардың 53,3%-ы мұндай жақсаруға сенбейді (25,5% – «мүлдем сенбеймін», 27,8% – «сенбейтін шығармын»), ал 26,5%-ы керісінше пікір білдірген (5,6% – «толық сенемін», 20,9% – «сенетін шығармын»). Тағы 18,1%-ы нақты баға беруге қиналған. Сенімсіздіктің ең жоғары деңгейі 25-64 жастағы респонденттер арасында байқалады – 53-57%; бұл көрсеткіш 18-24 жастағы жастар арасында біршама төмен – 49,3%, ал 65 жастан асқан респонденттер арасында – 44,8%.

Сонымен бірге ауа сапасы туралы ақпаратты тексеретін респонденттердің небәрі 4,9%-ы ресми деректерді пайдаланады. Бұл қарастырылып отырған ақпарат арналарының ішіндегі ең төмен көрсеткіш.

5-бөлім осы тізбектің үшінші буынын қарастырады: анықталған алаңдаушылық пен хабардарлық деңгейінде қандай ұстанымдар және әрекет етуге деген қандай мәлімделген дайындық қалыптасады.

4.6. Когнитивтік өлшем бойынша қорытындылар 

• Субиндекстер арасындағы ең елеулі алшақтық аффективтік (70,3) және когнитивтік (37,6) өлшемдер арасында байқалады және 32,7 тармақты құрайды. Бұл ауаның ластану мәселесіне қатысты алаңдаушылық деңгейі ол туралы хабардарлық деңгейінен едәуір жоғары екенін білдіреді.
• Ең төмен мәндер құралдарды білу (B1 – 29,1) және бастамаларды білу (B3 – 29,9) көрсеткіштері бойынша байқалады, ал ластану көздері туралы түсініктер анағұрлым жақсы қалыптасқан (B2 – 53,8). Алғашқы екі көрсеткіш те салыстырмалы түрде төмен деңгейде қала отырып, тұрақты өсім көрсетуде. 
• Хабардарлық деңгейі халық топтары арасында айтарлықтай ерекшеленеді: білім деңгейіне қарай айырмашылық сегіз есеге дейін жетеді (7,1%-ға қарсы 55,6%). Жас бойынша алаңдаушылық пен хабардарлық деңгейлері арасында кері тәуелділік байқалады: егде жастағы топтар ақпаратпен қамтылу деңгейі төмен болғанымен, алаңдаушылықтың анағұрлым жоғары деңгейін көрсетеді. 
• Ластану көздерін қабылдауда ығысу байқалады: көлік ауаны ластаушы фактор ретінде әлі де асыра бағаланады, ал жеке сектордың үлесі жеткілікті бағаланбайды. 
• Зерттеу сондай-ақ биліктің ауаның ластану мәселесін шеше алу қабілетіне деген сенімнің төмен деңгейі (53,3%) мен ресми ақпарат көздерін шектеулі пайдаланудың қатар жүретінін көрсетеді.
  

5-бөлім. Конативтік өлшем: ұстанымдар мен әрекет етуге дайындық 

5.1. Субиндекстің мәні және индикаторлардың құрамы 

Конативтік субиндекс хабардарлықтың ұстанымдық компонентін өлшейді: жүйелі шараларды мәлімделген қолдауды және әрекет етуге әрі белгілі бір шектеулерге жеке дайындықты бағалайды. 

Когнитивтік өлшемнен конативтік өлшемге өту кезінде төмендеу байқалмайды: ұстанымдар субиндексі (40,2) когнитивтік субиндекстен 2,6 тармаққа жоғары. Білім декларативтік ұстанымдарға салыстырмалы түрде толық айналады. Өлшем ішіндегі айырмашылық мазмұндық тұрғыдан маңызды: жүйелі шараларды қолдау (44,2) жеке дайындықтан (36,1) шамамен 1,2 есе жоғары. Орта есеппен бір респондент ұсынылған 9 шараның шамамен төртеуін қолдайды, бірақ 5 әрекеттің 1,8-іне ғана жеке қатысуға дайын. 

5.2. Жүйелі шараларды қолдау (C1 индикаторы) 

Қазіргі зерттеу толқынында шараларды қолдау деңгейінің бөлінісі: 

Қолдау құрылымы үш деңгейден тұрады. Жоғарғы деңгейге (46–54%) шығындары мемлекетке, энергетика секторына немесе құқық бұзушылардың шектеулі тобына түсетін инфрақұрылымдық және реттеуші шаралар жатады: қоғамдық көлікті дамыту, ЖЭО-ларды газға көшіру, ескі автокөліктерді шектеу, көгалдандыру және құрылысты бақылау. Орта деңгейге (38–41%) нақты нысаналы топтарға бағытталған шаралар кіреді: мектеп автобустары, қалдықтарды жағуды бақылау және жеке секторды газдандыру. Төменгі деңгейді халықтың кең тобының күнделікті мінез-құлқын тікелей шектейтін жалғыз шара — қала орталығына ақылы кіру (28,0%) құрайды. Бұл көрсеткіш оған ең жақын шарадан 10 тармаққа төмен. Жоғарғы деңгейдің құрамы – көлік, энергетика, жасыл аймақтар және құрылыс – зерттеудің барлық толқындарында қайталанады және оны тұрақты қоғамдық консенсус деп қарастыруға болады. 

5.3. Әрекет етуге жеке дайындық 

Қазіргі зерттеу толқынында мәлімделген дайындық деңгейлер: 

Әрекеттердің барлығын жасауға дайын екенін 13,1% мәлімдеген, ал ешбір әрекетке дайын емес респонденттер – 14,0%. Бұл құрылым шараларды қолдау логикасын одан да айқын түрде қайталайды: дайындық деңгейі 50%-дан асатын жалғыз әрекет — ұжымдық экологиялық акцияларға қатысу. Ол ақшалай шығындарды да, күнделікті әдеттерді өзгертуді де талап етпейді. Ақшалай шығындарды көздейтін барлық әрекет (экологиялық таза көлік үшін қосымша төлем – 20,3%, қайырымдылық – 13,0%), әдеттегі мінез-құлықтан бас тарту (қала орталығына кірмеу – 16,0%) немесе тұрақты азаматтық бақылау күш-жігерін қажет ететін әрекеттер (шағым беру – 17,5%) 13–20% аралығындағы тар диапазонда орналасқан. 

Дайындық жас ерекшелігіне байланысты өзгереді. Экологиялық акцияларға қатысуға дайындық жас ұлғайған сайын артады – 18-24 жастағы топтағы 38,4%-дан 55-64 жастағы топтағы 65,3%-ға дейін. Бұл сенбілікке қатысу тәжірибесінің орныққанын көрсетеді. Керісінше, экологиялық таза көлік үшін көбірек төлеуге дайындық жас ұлғайған сайын төмендейді – жастар арасындағы 31,5%-дан егде жастағы топтардағы 11-13%-ға дейін. Ешбір әрекетке дайын емес респонденттердің үлесі жас құрылымының екі шеткі тобында ең жоғары: 18-24 жастағылар арасында – 19,9%, ал 65 жастан асқандар арасында – 20,9%. 

5.4 Конативтік өлшем бойынша қорытындылар 

• Конативтік субиндекс (40,2) когнитивтік субиндекстен жоғары; демек, ұстанымдар профильдің әлсіз буыны емес. 

• Сонымен бірге өлшем ішінде жүйелі шараларды қолдау (44,2) жеке дайындықтан (36,1) шамамен 1,2 есе жоғары, ал жекелеген әрекеттер деңгейінде айырмашылық екі есеге дейін жетеді: шараның шығындары респонденттің өзіне жүктелген жағдайда қолдау деңгейі екі есе төмендейді. 

• Тұрақты консенсус қалыптасқан бағыттар (көлік, энергетика, көгалдандыру және құрылыс) зерттеудің әртүрлі толқындарында қайталанып отырады. 

6-бөлімде осы тізбектің соңғы буыны, нақты тәжірибелер қарастырылған. Мәлімделген дайындық пен іс жүзінде орындалған әрекеттер тізімдеріндегі жекелеген тармақтардың сәйкес келуі декларациялар мен нақты мінез-құлықты тікелей салыстыруға мүмкіндік береді (6.4-бөлім).

6-бөлім. Белсенді өлшем: нақты тәжірибелер 

6.1. Субиндекстің мәні және индикаторлардың құрамы 

Белсенділік субиндексі нақты мінез-құлықты өлшейді: ауа сапасы туралы деректерді тексеру жиілігін, жеке қорғану шараларын қолдануды және соңғы бір жылдағы нақты экологиялық әрекеттерді бағалайды. 

Белсенділік субиндексі — профильдегі ең төмен компонент: ол қорытынды Индекстен 24,4 тармаққа, ал аффективтік субиндекстен 53,5 тармаққа төмен және «өте төмен» аймағына жататын жалғыз компонент. Үш индикатордың да мәні 12–24 тармақ аралығында: төмен көрсеткіш жалпы мінез-құлық деңгейіне тән. 

6.2. Ауа сапасы туралы деректерді пайдалану 

Тұрғындардың 68,7%-ы қолданбалардан немесе веб-сайттардан ауа сапасы туралы деректерді мүлдем тексермейді. 8,7%-ы оларды сирек, шамамен жарты жылда бір рет қарайды, 9,8%-ы — айына бірнеше рет, 5,9%-ы — аптасына бірнеше рет, ал 6,4%-ы — күн сайын тексереді. Осылайша, халықтың небәрі 12,3% деректерді тұрақты түрде тексереді, яғни аптасына бірнеше рет немесе одан жиі қарайды, ал мүлдем тексермейтіндердің үлесі үштен екіден асады. 

Деректерді тексеру жиілігі жас ұлғайған сайын күрт төмендейді: мүлдем тексермейтіндердің үлесі 18–24 жастағы топтағы 52,1%-дан 65 жастан асқан тұрғындар арасында 85,8%-ға дейін өседі. Деректерді ең белсенді тексеретіндер – 25–34 жастағы топ: олардың арасында тұрақты тексеру үлесі 18,7%-ға жетеді. 

Тұрақты тексеру әдетінің қалыптасуы ауа сапасын тексеру арналарын білетіндердің үлесімен шектелетінін ескерсек (20,4%, 4.2-бөлім), ал іс жүзінде деректерді тұрақты түрде небәрі 12,3% тексеретіндіктен, тексеру арнасын білу мен оны тұрақты пайдалану арасындағы алшақтық – белсенділік өлшемін арттырудың дербес резерві.

 6.3. Жеке қорғану шаралары (D2 индикаторы) 

Қазіргі зерттеу толқынында қолданылатын қорғану шаралар: 

Тәжірибелер құрылымында ластанудан уақытша аулақ болу және оның әсерін өтеуге бағытталған стратегиялар басым: ең жиі аталған екі жауап – қала сыртына шығу (43,5%) және дәрумендер қабылдау (38,9%) – тұрғылықты жерде ластанған ауаның әсерін төмендетпейді және ауаның сапасын бақылауды көздемейді. Ластанған ауаның әсерін тікелей төмендететін құралдық шаралар бірнеше есе сирек қолданылады: ауа тазартқыштар – 23,1%, терезе сүзгілері – 11,5%, бетперде – 9,5%. 2025 жылғы зерттеу толқынымен салыстырғанда ауа тазартқыштарды пайдаланушылардың үлесі өзгерген жоқ (23% → 23,1%), яғни хабардарлық екі есе өскеніне қарамастан, бұл көрсеткіш тұрақты. 

Ауа тазартқыштарды пайдалану жас ерекшелігіне айқын байланысты: ең жоғары көрсеткіш 25-34 жастағы топта – 35,5%, ал 55-64 жастағы тұрғындар арасында 10,5%-ға дейін төмендейді. Яғни, алаңдаушылығы ең жоғары егде жастағы топтар (3.3-бөлім) техникалық қорғану құралдарын ең аз қолданады. Ешқандай шара қолданбайтындардың үлесі жас топтары бойынша салыстырмалы түрде біркелкі (13–22%), ал ең жоғары көрсеткіш 45–54 жастағы топта (21,7%). 

6.4. Соңғы бір жылдағы экологиялық әрекеттер (D3 индикаторы) 

Соңғы бір жылда тұрғындардың 44,6%-ы ағаш отырғызған (аулада немесе сенбілікте), 5,1%-ы қоғамдық тыңдауларға немесе экологиялық акцияларға қатысқан, 4,9%-ы ластану көзіне қатысты ресми шағым берген, ал 3,7%-ы экологиялық ұйымдарға қаржылай көмек көрсеткен. Сонымен қатар 46,4%-ы аталған әрекеттердің ешқайсысын жасамаған. 

Нақты әрекеттерді мәлімделген дайындықпен (5.3-бөлім) сәйкес келетін тармақтар бойынша салыстыру «ұстаным–мінез-құлық» арасындағы алшақтықты тікелей өлшеуге мүмкіндік береді: 

Конативті-белсенді өлшемдері арасындағы алшақтық институттармен және ұйымдармен өзара әрекеттесуді талап ететін қатысу нысандарында барынша айқын байқалады. Дәл осы тәжірибелерде қатысуға дайындық деңгейі де ең төмен. Сонымен бірге мәлімделген дайындық нақты әрекетке біркелкі айналмайды: қарапайым ұжымдық әрекеттер мәлімделген көлемге жуық деңгейде іске асырылады, ал қоғамдық бақылауға қатысу және бастамаларды қаржылай қолдау мәлімделген дайындықпен салыстырғанда үш есеге жуық сирек кездеседі. Жас ерекшелігі бойынша талдау жастардың да қатысу деңгейі төмен екенін көрсетеді: 18–24 жастағы респонденттердің 56,2%-ы ешқандай әрекет жасамаған. Бұл — барлық жас тобының ішіндегі ең жоғары көрсеткіш.

6.5. Белсенділік өлшемінің контексті 

Мінез-құлық тәжірибелері ластанудың тікелей әсерін халықтың жаппай сезінуі аясында қалыптасады. Алдыңғы зерттеу толқынының деректері бойынша тұрғындардың 80%-ы ауаның денсаулыққа теріс әсерін атайды, ең жиі кездесетін шағымдар – бас ауруы мен шаршау (40%), аллергиялық реакциялар (39%), шырышты қабықтардың тітіркенуі (36%) және тыныс алу проблемалары (35%). Ең жоғары жүктеме экономикалық белсенді 25–44 жастағы топқа түскен. Тұрғындардың жартысына жуығы ластанған ауаға осалдықты арттыратын аурулары бар екенін хабарлаған, олардың ішінде ең жиі кездесетіні созылмалы респираторлық аурулар (21%) және жүрек-қан тамырлары аурулары (12%). 

Қазіргі зерттеу толқынымен салыстыру симптомдық жүктемесі ең жоғары 25-44 жастағы топтың алаңдаушылық деңгейі де (3.3-бөлім), қорғану белсенділігі де ең жоғары екенін көрсетеді. Ал халықтың басым бөлігінде байқалатын симптомдар құралдық қорғануға да, деректерді тұрақты тексеруге де ұласпайды.

6.6. Белсенділік өлшемі бойынша қорытындылар 

1. Белсенділік субиндексі (16,8) — профильдегі ең төмен компонент; төмен мәндер үш индикатордың барлығына біркелкі тән және 12–24 тармақ аралығында орналасқан. 

1. Қорғану тәжірибелері көбіне ластанудан уақытша аулақ болуға және оның әсерін өтеуге бағытталған, ал құралдық шаралар шектеулі қолданылады; хабардарлық екі есе өскеніне қарамастан, зерттеу толқындары арасында ауа тазартқыштарды пайдаланушылардың үлесі өспеген. 

1. Тұрғындардың небәрі 12,3%-ы ауа сапасы туралы деректерді тұрақты түрде тексереді, ал 46,4%-ы соңғы бір жылда ешқандай экологиялық әрекет жасамаған. 

1. Дайындық пен нақты әрекет арасындағы алшақтық таңдаулы сипатқа ие: шығыны аз ұжымдық тәжірибелер мәлімделген деңгейге жуық көлемде іске асырылады, ал институттар арқылы жүзеге асырылатын әрекеттер мәлімделгеннен үш есеге жуық сирек орындалады.  

1. Құралдық қорғану тәсілдеріне қол жеткізудегі кедергілерді азайту және ауа сапасы туралы деректерді тұрақты тексеру әдетін қалыптастыру — субиндекстің өсуінің негізгі бағыттары. 

7-бөлім. Хабардарлықтың әлеуметтік және аумақтық саралануы

3-6-шы бөлімдерде жекелеген индикаторлар аясындағы әлеуметтік-демографиялық айырмашылықтар қарастырылды. Осы бөлім оларды топтық профильдерге біріктіріп, әртүрлі топтарда «алаңдаушылық → білім → дайындық → әрекет» тізбегінің қай буынында үзіліс болатынын анықтайды.

7.1. Жас градиенті: білім мен алаңдаушылықтың инверсиясы

Жас — қазіргі зерттеу толқынында барынша айқын көрінетін және толық өлшенген саралану осі. Білім жас және орта жастағы топтарда, алаңдаушылық орта және егде жастағы топтарда шоғырланған, ал теңгерімді профильді тек 25-34 жастағы топ көрсетеді.

Тізбек әр топта әртүрлі буында үзіледі. 18–24 жастағы жастардың хабардарлық деңгейі орташа болғанымен, аффективтік тұрғыдан алшақ (алаңдаушылық ең төмен — 15,1%), ал мінез-құлық тұрғысынан енжарлық (ең жоғары — 56,2%): айырмашылық «білім → алаңдаушылық/әрекет» буынында. 25–34 жастағы топ — теңгерімді профиль көрсететін жалғыз топ: ауа сапасын тексеру арналарын білу деңгейі ең жоғары (30,8%), деректерді тұрақты тексеру көрсеткіші де ең жоғары (18,7%), сондай-ақ ауа тазартқыштарды пайдалану үлесі де ең жоғары (35,5%). Егде жастағы топтар (55+) жоғары алаңдаушылық пен қауіпті жоғары қабылдауды деректерге қолжетімділіктің ең төмен деңгейімен ұштастырады (6,7–15,3%-ы тексеру арналарын біледі, ал 85,8% мүлдем тексермейді) – айырмашылық «алаңдаушылық → білім» буынында.

7.2. Білім, отбасылық күйі, география

Білім деңгейі когнитивтік өлшемді күшейтеді: тексеру арналарын білу көрсеткіші орта және одан төмен білімі бар адамдар арасындағы 7,1%-дан ғылыми дәрежесі бар респонденттер арасында 55,6%-ға дейін өседі, бұл сегіз есеге жетеді және бұл зерттеудегі ең айқын әлеуметтік-демографиялық градиент.

Ата-ана болу аффективтік өлшемді күшейтеді: кәмелетке толмаған балалары бар респонденттер арасында ауаның ластануын «өте қауіпті» деп санайтындардың үлесі 41,8%-дан 51,1%-ға дейін артады. Балалар үшін қауіп-қатерді қабылдаудағы консенсус ата-аналық факторды хабардарлықты күшейтетін ең әмбебап қозғаушы факторға айналдырады.

Жыныс бойынша айырмашылықтар, ең алдымен, алдыңғы зерттеу толқындарында тіркелген аффективтік өлшемде байқалады; қазіргі толқында негізгі градиенттерді жас пен білім деңгейі айқындайды.

7.3. Аумақтық саралану: экспозиция мен алаңдаушылық карталарының сәйкес келмеуі

Аудандар бойынша қабылдау карталары бір-бірімен сәйкес келмейді. Бұл нақты экспозициямен қатар аумақтың әлеуметтік факторы да маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.

Ауа сапасына қатысты ең нашар субъективтік бағалар Алмалы, Жетісу, Әуезов және Бостандық аудандарында шоғырланған; көші-қон қысымы Алмалы (31,9%) және Бостандық (30,9%) аудандарында ең жоғары. Ең айқын когнитивтік алшақтық Алатау ауданында байқалады: қауіпті қабылдау деңгейі орташа болғанымен («өте қауіпті» — 50%), ауа сапасын қайдан тексеруге болатынын тұрғындардың небәрі 9%-ы біледі.

Бостандық ауданы, керісінше, қауіпті қабылдаудың ең жоғары деңгейін (59%) ауа сапасын тексеру арналарын білудің ең жоғары деңгейімен (34%) ұштастырады, бұл «қызығушылығы бар экспозиция» профилі, мұнда объективті алаңдаушылық ақпараттық белсенділікке айналады. Осы айырмашылықтар ақпараттық саясаттағы аумақтық басымдықтарды айқындайды: алаңдаушылық деңгейі жоғары, бірақ білім деңгейі төмен аудандар, ең алдымен Алатау ауданы, алдын ала және күшейтілген ақпараттық сүйемелдеуді қажет етеді.

7.4. Хабардарлық профильдері

Барлық градиенттерді біріктіру нәтижесінде тізбектің қай буынында үзіліс болатынына қарай ерекшеленетін төрт аналитикалық тип қалыптасады:

7.5. Саралану бойынша қорытындылар

1. Хабардарлық, ең алдымен, жас пен білім деңгейіне қарай стратификацияланады. 
2. Білім жас және орта жастағы топтарда, сондай-ақ жоғары білімділер арасында шоғырланған, (айырмашылық сегіз есе), алаңдаушылық еңбекке қабілетті орта жастағы топтарда басым, ал теңгерімді профиль тек 25–34 жастағы топта бар.
3. Ата-ана болу — хабардарлықты күшейтетін ең әмбебап фактор. 
4. Аумақтар бойынша қабылдау карталары бір-бірімен сәйкес келмейді; жекелеген аудандардағы (ең алдымен Алатау) когнитивтік алшақтық алаңдаушылық деңгейіне тікелей тәуелді емес және атаулы ақпараттық саясатты қажет етеді. 

3–7-бөлімдер қазіргі зерттеу толқынының нәтижелерін ұсынады. 8-бөлімде Индекстің тұжырымдамалық моделі, индикаторлар құрылымы, есептеу алгоритмі, деректерге қойылатын талаптар және нәтижелерді интерпретациялау шектеулері сипатталады.

8. Индекстің тұжырымдамалық моделі

Ауа сапасы туралы хабардарлық индексі – халықтың ауаның ластану мәселесін қалай қабылдайтынын және бұл қабылдаудың ұстанымдарға, ниеттерге және мінез-құлыққа қалай айналатынын сандық тұрғыдан бағалауға арналған композиттік әлеуметтік индекс. Индекс ластанудың нақты деңгейін өлшемейді және экологиялық мониторинг деректерін алмастырмайды.

Хабардарлық төрт өлшемді конструкт ретінде операцияландырылған:

• аффективтік өлшем – эмоциялық реакция және қауіп-қатерді субъективті қабылдау;
• когнитивтік өлшем – ластану себептері, мониторинг тәсілдері және іске асырылып жатқан бастамалар туралы білім мен хабардарлық;
• конативтік өлшем – ұстанымдар, ниеттер және өзгерістерге дайындық;
• белсенділік өлшемі – нақты тәжірибелер мен мінез-құлық реакциялары.

Модель қауіп-қатерді қабылдау теориясына, денсаулық саласындағы мінез-құлық модельдеріне және Knowledge–Attitude–Behavior (KAB/KAP) тәсілдеріне сүйенеді. Ол «қауіпті қабылдау → білім → ұстаным → әрекет» тізбегін негізге алады, бірақ бұл үдеріс қатаң сызықтық емес. Осындай әртүрлі профильдерді анықтау Индекстің міндеттеріне кіреді (7-бөлім).

Әзірлеменің эмпирикалық негізін мыналар құрады: экологиялық хабардарлықты өлшеудің халықаралық тәжірибелері мен салыстырмалы композиттік индекстерді талдау; AAI-дың 2024–2025 жылдардағы сауалнама нәтижелері; Алматы тұрғындарымен өткізілген үш фокус-топтық пікірталас; тұжырымдар мен шкалаларды тестілеуге арналған пилоттық онлайн-сауалнама (n = 120). Индексті құру әдіснамасы Handbook on Constructing Composite Indicators (ЭЫДҰ / Еуропалық комиссияның Біріккен зерттеу орталығы) тәсілдеріне сәйкес келеді.

Әзірлемені Almaty Air Initiative қоры саясаттанушы Серік Бейсембаевпен бірлесіп жүзеге асырды.

8.1. Индикаторлардың құрылымы

Индекс 11 индикатор бойынша есептеледі:

8.2. Есептеу алгоритмі

Есептеу төрт кезеңде жүргізіледі

1-кезең. Кодтау. Әрбір жауап нұсқасына балл беріледі; жоғары балл хабардарлықтың, алаңдаушылықтың немесе белсенділіктің жоғары деңгейіне сәйкес келеді. Белгісіздікті білдіретін «жауап беруге қиналамын» жауаптары өткізіп алынған мәндер ретінде өңделіп, әр индикатор бойынша есептеуден алынып тасталады.

2-кезең. Нормаға түсіру. Индикаторлар 0–100 шкаласына келтіріледі:

Нормаланған балл = (Нақты балл − Ең төмен балл) / (Ең жоғары балл − Ең төмен балл) × 100.

Мысалы, 1–5 шкаласындағы 4 мәні: (4 − 1) / (5 − 1) × 100 = 75.

3-кезең. Субиндекстер. Төрт субиндекстің әрқайсысы оның құрамына кіретін индикаторлардың нормаланған мәндерінің арифметикалық орташа шамасы ретінде есептеледі.

4-кезең. Қорытынды индекс. Хабардарлық индексі = (S_aff + S_cog + S_con + S_act) / 4. Бірдей салмақ беру өлшемдердің тұжырымдамалық тұрғыдан тең маңыздылығын көрсетеді және әдіснаманың базалық сценарийіне сәйкес келеді.

Қорытынды мәнді түсіндіру:

Санаттар нормативтік сипатқа ие және талдау мақсаттарына қарай бейімделуі мүмкін.

8.3. Деректерге қойылатын талаптар және ағымдағы толқынынды есептеу күйі

Әдіснама Индексті сауалнаманы орындаушы ұсынатын жеке тұлғаларды сәйкестендіруге мүмкіндік бермейтін, айнымалылар кодтамасымен, іріктеме сипаттамасымен және далалық зерттеу рәсімдерінің сипаттамасымен бірге машинада оқылатын форматта (SPSS .sav немесе Excel .xlsx) берілетін деректер негізінде есептеуді талап етеді. Тек жиынтықталған кестелерді немесе презентациялық материалдарды ұсыну жеткіліксіз және есептеуді қайта жүргізуге мүмкіндік бермейді.

Алдын ала бағалаулардың дәлдігі — ±3–5 тармақ; Индекс санаты мен профиль құрылымына қатысты қорытындылар құжатталған болжамдар жағдайында тұрақты болып қалады. Қайта есептеу жүргізілгенге дейін сандық мәндерді тек олардың алдын ала сипатта екені көрсетілген жағдайда жариялауға болады.

8.4. Шектеулер

Хабардарлық индексі экологиялық қауіп-қатерді әлеуметтік қабылдауды өлшейді және экологиялық немесе санитариялық көрсеткіштердің орнына пайдаланылмайды; нәтижелер мониторинг деректерімен сәйкес келмеуі мүмкін субъективтік бағаларды көрсетеді.

Көрсеткіштер ақпараттық және институционалдық контекстке сезімтал: медиа күн тәртібі, қоғамда кең резонанс тудырған оқиғалар мен науқандар, әсіресе аффективтік өлшемге қысқа мерзімді әсер етуі мүмкін. Жылдық динамиканы интерпретациялау кезінде далалық зерттеу кезеңінің контекстін ескеру қажет.

Индекске сауалнамалық зерттеулерге тән шектеулер де тән: әлеуметтік тұрғыдан құпталатын жауаптар (әсіресе конативтік өлшемдегі мәлімделген дайындық), сұрақтардың тұжырымдалу әсері және шкалаларды түсіндірудегі айырмашылықтар. Нәтижелерді жеке мінез-құлықтың нақты өлшемі ретінде емес, үрдістер мен салыстырмалы айырмашылықтардың индикаторы ретінде түсіндіру қажет.

Зерттеу толқындары арасында сұрақ тұжырымдары мен жауап нұсқаларының өзгеруі жекелеген қатарлардың салыстырмалылығын төмендетеді, сондықтан ұзақ мерзімді мониторинг үшін тұжырымдар бірыңғай редакцияда бекітіледі.

8.5. Этикалық қағидаттар

Деректер әлеуметтік зерттеулердің жалпыға ортақ этикалық стандарттарына сәйкес жиналады: қатысудың еріктілігі, ақпараттандырылған келісім, кез келген сұраққа жауап беруден бас тарту құқығы, қысымның және манипуляциялық тұжырымдардың болмауы. Денсаулыққа төнетін қауіп-қатер туралы сұрақтарға ерекше назар аударылады: олардың тұжырымдары алаңдаушылықты шамадан тыс күшейтпеуі тиіс.

Барлық дерек иесіздендірілген; тұлғаны тікелей сәйкестендіретін деректер жиналмайды; бастапқы деректер массивіне қолжетімділік шектелген; нәтижелер респонденттерді немесе үй шаруашылықтарын сәйкестендіруге мүмкіндік бермейтін тек жиынтықталған түрде жарияланады.

Индекс нәтижелері әлеуметтік топтарды немесе аумақтарды стигматизациялау үшін (соның ішінде аудандар арасындағы айырмашылықтарды жариялау кезінде, 3, 7-бөлімдер), санкциялар немесе репрессивтік шаралар қолдануға негіз ретінде, манипуляциялық немесе жалған ақпарат тарататын коммуникацияларда пайдаланылмайды. Индекстің мақсаты – саясатты аналитикалық тұрғыдан қолдау, қоғамдық диалогтың сапасын арттыру және нысаналы коммуникациялық стратегияларды әзірлеу. Жауапты пайдалану әдіснаманы ашық ұсынуды, шектеулерді нақты көрсетуді және жеңілдетілген немесе саяси тұрғыдан біржақты интерпретациялардан бас тартуды көздейді. Бұл талап осы есепте қолданылған болжамдарды құжаттау арқылы жүзеге асырылған.