Барлық зерттеулерге Catalytic converters have saved some cities from air pollution, and that is no exaggeration. Catalytic converters, commonly known simply as “catalysts,” were an almost revolutionary invention that played an important role in improving air quality. Comprehensive and consistent policies implemented by the city administration have virtually eliminated air pollution in New York. Today, the annual average PM2.5 concentration in Almaty’s air is 200–300% higher than in New York. Catalytic converters were an important part of this effort and significantly accelerated reductions in vehicle emissions in the city. Catalytic converters were first introduced into the automotive industry in the mid-1970s. Catalytic converters are devices used in vehicle exhaust systems to reduce harmful emissions. They play an important role in minimizing air pollution by converting toxic gases and pollutants in engine exhaust into less harmful substances before they are released into the atmosphere. Since the 1990s, catalytic converters have become mandatory in vehicle manufacturing, including in developing countries. Properly functioning catalytic converters neutralize more than 90% of pollutants in vehicle exhaust. Despite this technological breakthrough of the last century, polluting vehicles remain a serious problem in Almaty. Why has this happened? Let’s take a closer look. We spoke with employees of automotive service centers who directly repair and maintain exhaust systems, including catalytic converters. According to their estimates, at least 40% of vehicles in the city are not equipped with catalytic converters. Some service centers provided even higher estimates, suggesting a figure of 70%. According to preliminary estimates, approximately half of the vehicles on the city’s roads operate without functioning catalytic converters. After carefully examining the issue, we identified the following causes and underlying factors contributing to the catalytic converter problem. Reasons why people drive without catalytic converters: Wear and tear: its causes and replacement costs Selling the precious metals contained in catalytic converters Underlying factors contributing to the problem: Socioeconomic conditions Ineffective vehicle inspections Lack of an effective mechanism for identifying high-emission vehicles Let us examine each of these causes and underlying factors in greater detail to understand how they affect the situation and what can be done to address the problem. I: Wear and Tear: Causes and Replacement Costs Under normal operating conditions, the average service life of a catalytic converter is 10–12 years (or 150,000–250,000 kilometers), after which it needs to be replaced. Several factors affect its lifespan, including operating conditions (mountainous or flat terrain), regularity of vehicle maintenance, and weather conditions. These factors are particularly important in Almaty. The city is located in mountainous terrain, which increases the load on vehicle catalytic converters. In addition, many vehicle owners do not always follow recommendations for regular maintenance, further aggravating the problem. As a result, the combination of these factors makes the timely replacement and proper disposal of catalytic converters an important issue for the city. According to the automotive service workers we interviewed, poor fuel quality at city gas stations plays a particularly important role in catalytic converter wear, leading to frequent replacements. Indeed, high sulfur and lead content in gasoline can contribute to catalytic converter deterioration by clogging pores and damaging precious-metal coatings. However, there are no recent, reliable, publicly available findings from independent studies of gasoline quality in Almaty. In 2017, Akmaral Kalmuratova, Director of the ORGANIC Independent Petroleum Products Expertise Center, stated that Kazakhstan lacked comprehensive and reliable fuel quality inspections at gas stations. She also noted that products from Kazakhstan’s mini-refineries (oil refineries with capacities of up to 1 million tonnes of crude oil per year) did not meet established standards and required thorough quality inspections. Due to the noncompliance of fuel produced by mini-refineries, the Ministry of Energy of the Republic of Kazakhstan began revoking production certificates from certain mini-refineries in early 2024. To better understand fuel quality in the city, Almaty Air Initiative is conducting an independent study as part of its work. We will share the findings of this research in the near future. Because catalytic converters have a limited service life, they must be replaced in a timely manner. Replacing a catalytic converter at an automotive service center in Almaty can cost anywhere from 85,000 to one million tenge. Replacement costs vary considerably depending on the country of manufacture of the new converter and the number of converters required. Timely replacement is essential for maintaining efficient vehicle operation and ensuring that exhaust emissions comply with environmental requirements. According to official statistics, 58% of all registered vehicles in Almaty are more than 10 years old (with more than half of these over 20 years old), while three out of five vehicles in the Almaty Region are more than 20 years old. Against this background, the problem of outdated and ineffective catalytic converters becomes particularly acute. The D. V. Sokolsky Institute of Fuel, Catalysis and Electrochemistry, which develops catalytic converters, says it has a solution involving locally manufactured products. The Almaty-based institute has developed metal-based catalytic converters (unlike competitors’ ceramic-based products) containing chromium and aluminum alloys and coatings made of precious metals, including platinum, which allow exhaust gases to be cleaned effectively. The institute has also compared the effectiveness of its converters with competing products. According to its Deputy Director General, the institute’s converters perform just as well. In addition, the institute offers its catalytic converters for approximately 140,000 tenge, significantly less than original parts from manufacturers in neighboring countries, whose products cost approximately 160–180 tenge or more. However, cheaper catalytic converters from Chinese manufacturers can also be found on the market, including on Kaspi, for 60,000–65,000 tenge. The institute also reported that its developments are being actively introduced to the market and used by various automotive service centers in the region. II: Selling the Precious Metals Contained in Catalytic Converters Some vehicle owners sell their catalytic converters because they contain precious metals — palladium, platinum, and rhodium (a total of 4–11 grams). A vehicle can operate without a catalytic converter, and removing this component does not affect its driving performance or power. However, its absence increases exhaust pollutant emissions, including pollutants that enter the vehicle’s interior and can be detected as odors inside the car. According to Alexander Lyuty, an administrator at the Avtovykhlop service center, this affects the driver’s health. The high value of catalytic converters has created an entire industry dedicated to collecting them, encouraging vehicle owners to turn to collection points. On olx.kz, there are more than 100 advertisements for catalytic converter collection in Almaty alone. Most are posted by various automotive service centers that offer to remove catalytic converters from vehicles without providing repair services or installing replacements. Instead, these service centers offer to install an oxygen sensor simulator*. *An oxygen sensor simulator (lambda sensor spacer or emulator) is a device that modifies the signal from the downstream oxygen sensor when a vehicle’s catalytic converter has failed or been removed. It can be mechanical, in the form of a metal spacer, or electronic, in the form of a circuit-board module (emulator). Our team called the numbers listed in these advertisements, posing as customers, to study the sales process in detail and gain a deeper understanding of the situation. We share our findings below: a catalytic converter that retains its original factory weight can be sold for up to 30,000 tenge per kilogram. More specialized exhaust system service centers offer to install a flame arrester in the exhaust system or replace the catalytic converter with a new one, but such services are rare. Employees at several automotive service centers reported that entire taxi fleets had approached them to remove catalytic converters from new vehicles in bulk for resale. Similar requests were made by drivers of rental vehicles. The high precious-metal content and ease of resale also create opportunities for criminal activity. Catalytic converters are stolen both within the city and during vehicle imports — either in transit or by sellers in the exporting country. There have been cases in Almaty where dishonest automotive service employees removed catalytic converters from unsuspecting customers’ vehicles. Catalytic converter theft is a global problem and is not unique to Kazakhstan. Because catalytic converters do not significantly affect vehicle driving performance, their absence is not immediately noticeable. In addition to causing substantial environmental harm, a missing or malfunctioning catalytic converter can negatively affect the engine and other vehicle systems, potentially increasing fuel consumption. Exceeding exhaust emission limits is also punishable under Article 334 of Kazakhstan’s Code of Administrative Offenses, with fines currently starting at 10 monthly calculation indices (MCI), or 36,920 tenge, as well as a requirement to restore the catalytic converter’s functionality. Thus, the problem not only harms the environment but can also create various difficulties for vehicles and their owners. Employees at collection points reported that catalytic converters obtained through various methods are subsequently sent to recycling plants in Europe, where precious metals are extracted. This is where the life cycle of catalytic converters from Kazakhstan’s vehicles ends. Underlying Factors Contributing to the Problem Socioeconomic Conditions In countries with higher levels of prosperity, heavily polluting vehicles are less common. This is because vehicles in these countries are generally replaced with newer models before their catalytic converters reach the end of their service life. In countries with lower levels of prosperity, an informal market for older vehicles is widespread. In many cases, these vehicles, often imported from abroad, already have worn-out or removed catalytic converters, further aggravating air pollution. Moreover, due to financial constraints and limited awareness, the owners of such vehicles cannot always afford to install new catalytic converters or do not consider it necessary. According to UNDP data, 80% of used passenger vehicles exported from wealthy countries (Europe, the United States, and Japan) do not meet the minimum safety and environmental standards of the exporting countries. These vehicles subsequently end up in poorer countries in South America, Africa, and Asia, including Kazakhstan. In addition to contributing to road accidents, they cause greater air pollution and make a significant contribution to climate change. Ineffective Vehicle Inspections Annual technical inspections are mandatory for vehicles older than seven years in Kazakhstan and are intended to identify defective vehicles, including those that do not meet environmental requirements. The poor quality of vehicle inspections in Kazakhstan is no secret. As we previously noted in our study of vehicle inspections (link), many inspection centers do not actually examine vehicles, preventing the detection of defects, including missing or worn-out catalytic converters. Passing a technical inspection using only photographs remains a reality in Kazakhstan. As a result, the main mechanism for addressing high-emission vehicles fails to perform its intended function: outdated and heavily polluting vehicles remain on the roads, and the situation worsens year after year, with cumulative effects. Lack of an Effective Mechanism for Identifying Vehicles That Exceed Emission Limits Nineteen environmental checkpoints outside the city selectively stop vehicles for exhaust toxicity testing, primarily older cars. This creates a «poverty tax» effect because these vehicles are more likely to exceed permissible emission limits. At the same time, high-emission vehicles operating within the city that do not pass through these checkpoints remain unchecked, which is unfair. Considering that approximately 400,000 vehicles enter Almaty every day, inspecting only a few dozen vehicles at environmental checkpoints is a drop in the ocean. Moreover, even new vehicles with removed catalytic converters can exceed permissible emission levels, yet they are not inspected at these checkpoints. International Experience Catalytic converters were introduced into the automotive industry in the mid-1970s. Initial demand for these devices was driven by growing awareness of environmental pollution and the introduction of regulatory measures, such as the Clean Air Act in the United States. This law required substantial reductions in vehicle emissions to improve air quality. Catalytic converters were developed to meet the new standards by converting pollutants such as carbon monoxide, hydrocarbons, and nitrogen oxides into less harmful substances, including carbon dioxide, water vapor, and nitrogen. The introduction of catalytic converters has had a significant impact on reducing air pollution in many countries around the world. In the United States, for example, their widespread use led to noticeable reductions in smog and pollution in urban areas. European countries experienced similar improvements, particularly in reducing nitrogen oxide and hydrocarbon emissions. The widespread use of catalytic converters was made possible by strict emission standards. By the 1990s, governments around the world had mandated that all new vehicles be equipped with these devices to comply with emission regulations. Challenges and Successes in Developing Countries Despite the significant progress made by developed countries in combating air pollution, developing countries continue to face serious challenges. High installation and maintenance costs, weak enforcement of emission standards, and the prevalence of older vehicles without catalytic converters create substantial barriers. The use of counterfeit or low-quality catalytic converters further reduces the effectiveness of emission controls. Nevertheless, some developing countries have made progress in addressing these challenges. Mexico City, home to 20 million people, is the world’s second-largest city after Tokyo. It is also located in a valley where polluted air tends to become trapped. As a result, the city has long struggled with air pollution that negatively affects public health. In the 1990s, health problems in Mexico City became so severe that the government was forced to take action. Emission standards were introduced, and vehicles were required to undergo technical inspections twice a year. Comprehensive Pollutant Emissions Reduction Program (Programa Integral de Reducción de Emisiones Contaminantes — PIREC): As part of this program, a pilot project was implemented in the second half of 2014, providing free catalytic converter replacements for passenger vehicles older than 15 years (30,221 converters were installed), as well as replacements for newer vehicles whose catalytic converters were found to be defective during technical inspections (14,703 converters). Seven companies and 126 automotive service centers participated in the project. The program was accompanied by stronger enforcement of annual vehicle inspections. The introduction and monitoring of catalytic converters became an important part of Mexico City’s efforts to improve air quality, but they represented only one component of a comprehensive air pollution control program. We have summarized the key elements of this long-term program below: 1/ Monitoring and Forecasting: The city established an extensive air quality monitoring system and emissions inventory, enabling authorities to inform the public and develop effective pollution control measures. Since 2017, an air quality forecasting system has been in operation, providing warnings about high pollution levels 24 hours in advance. 2/ Technical Measures: Removal of lead from gasoline Mandatory installation of catalytic converters in vehicles Reduction of sulfur content in diesel fuel Closure of oil refineries and transition to natural gas. 3/ Transport Emission Controls: Strengthening vehicle emission controls through technology and monitoring programs. Introducing hybrid and electric taxis and improving public transport, including expansion of the Metrobús network. Introducing the Ecobici bike-sharing program and pedestrian zones. 4/ Energy-Efficient Buildings and Renewable Energy: Installation of solar panels and water heating systems in government institutions. 5/ Waste Management and Agricultural Waste Burning: A program to improve solid waste collection and disposal, including the potential use of landfill gases for energy generation. Regulating agricultural waste burning through preventive measures and the establishment of buffer zones between agricultural and forested areas. These measures enabled Mexico City to significantly reduce air pollution. As a result, the city received international recognition and was awarded a C40 prize for improving air quality. This recognition was associated with significant progress in reducing emissions of lead, SO₂, CO₂, and PM10. Recommendations from Almaty Air Initiative Based on the information collected and a broader literature review, the following recommendations can be proposed for Almaty to address the catalytic converter problem: Vehicle inspections: Strengthen the role of technical inspections and enforcement of mandatory vehicle checks, with particular attention to the presence and proper functioning of catalytic converters. Ensure that inspections are conducted thoroughly and cannot be bypassed through corruption or inadequate inspection practices. Education: Launch public awareness campaigns about the environmental and health benefits of catalytic converters and the legal consequences of removing them. Provide information about the potential health effects of increased air pollution caused by catalytic converter removal, including respiratory and cardiovascular diseases. Incentives: Introduce subsidies or financial incentives for vehicle owners to replace or repair catalytic converters, particularly for low-income individuals. Fuel: Ensure that fuel sold in Almaty meets high quality standards, particularly regarding sulfur and lead content, as fuel quality can significantly reduce the lifespan and effectiveness of catalytic converters. Regularly monitor and report on fuel quality in the city and introduce penalties for sellers who fail to comply with established standards. Stricter import requirements: Strengthen environmental compliance requirements for imported vehicles to prevent the large-scale import of high-emission vehicles into Kazakhstan. Combating organized crime: Address organized criminal activity at every stage of the illegal catalytic converter trade, from those who steal converters to those involved in their subsequent disposal and recycling. Public transport: Invest in improving public transport infrastructure to reduce the number of private vehicles on the roads and thereby lower overall emissions.
Катализаторлар кейбір қалаларды ауаның ластануынан құтқарды десек, артық айтқандық емес. Халық арасында «катализатор» деген атаумен белгілі каталитикалық бейтараптандырғыштар ауа сапасын жақсартуда маңызды рөл атқарған, өз дәуіріндегі революциялық өнертабыстардың біріне айналды.
Қала әкімшілігінің кешенді әрі жүйелі саясаты Нью-Йорктегі ауаның ластануын іс жүзінде толықтай жойды. Қазір Алматыдағы атмосфералық ауаның орташа жылдық PM2.5 концентрациясы Нью-Йорктегі көрсеткіштен 200–300%-ға жоғары. Катализаторлар осы бағдарламаның маңызды бөлігі болып, қаладағы автокөліктерден шығатын ластаушы заттардың көлемін азайтуды едәуір жеделдетті. Катализаторлар автомобиль өнеркәсібіне алғаш рет 1970 жылдардың ортасында енгізілді.
Катализаторлар (каталитикалық бейтараптандырғыштар) — автокөліктердің пайдаланылған газдарды шығару жүйесінде зиянды шығарындыларды азайту үшін қолданылатын құрылғылар. Олар қозғалтқыштан шығатын улы газдар мен ластаушы заттарды атмосфераға таралмай тұрып зияны азырақ заттарға айналдырып, ауаның ластануын төмендетуде маңызды рөл атқарады.
1990 жылдардан бастап катализаторларды автокөлік өндірісінде қолдану, соның ішінде дамушы елдерде де, міндетті талапқа айналды. Дұрыс жұмыс істейтін катализаторлар автокөлік шығарындыларындағы ластаушы заттардың 90%-дан астамын бейтараптандырады.
Өткен ғасырдағы осындай технологиялық жетістікке қарамастан, Алматыда ауаны ластайтын автокөліктер мәселесі әлі де өзекті. Неліктен бұлай болды? Себептерін қарастырайық.
Біз пайдаланылған газдарды шығару жүйелерін, соның ішінде катализаторларды жөндеу және техникалық қызмет көрсетумен тікелей айналысатын автосервис қызметкерлерімен сөйлестік. Олардың бағалауынша, қаладағы автокөліктердің кемінде 40%-ында катализатор жоқ. Кейбір автосервистер бұдан да жоғары көрсеткішті атап, бұл үлес 70%-ға жетуі мүмкін екенін айтты.
Алдын ала бағалау бойынша, қаладағы автокөліктердің шамамен жартысы жұмыс істейтін катализаторсыз жүреді.
Мәселені жан-жақты зерттей келе, біз катализаторларға қатысты проблеманың мынадай себептері мен алғышарттарын анықтадық.
Адамдардың катализаторсыз жүру себептері:
Тозу: оның себептері және ауыстыру құны
Катализатор құрамындағы бағалы металдарды сату
Бұл мәселенің туындауына әсер ететін алғышарттар:
Халықтың әлеуметтік-экономикалық әл-ауқаты
Техникалық байқаудың тиімділігінің төмендігі
Экологиялық талаптарға сай келмейтін автокөліктерді анықтайтын тиімді тетіктің болмауы
Енді осы себептер мен алғышарттардың әрқайсысын толығырақ қарастырып, олардың жағдайға қалай әсер ететінін және мәселені шешу үшін не істеуге болатынын анықтайық.
I: Тозу: оның себептері және ауыстыру құны
Қалыпты пайдалану жағдайында катализатордың орташа қызмет ету мерзімі 10–12 жылды (немесе 150–250 мың шақырымды) құрайды. Осы мерзімнен кейін оны ауыстыру қажет. Катализатордың қызмет ету ұзақтығына пайдалану жағдайлары (таулы немесе жазық жер), техникалық қызмет көрсетудің жүйелілігі және ауа райы сияқты бірнеше фактор әсер етеді.
Бұл факторлар Алматы үшін ерекше маңызды. Қала таулы аймақта орналасқандықтан, автокөлік катализаторларына түсетін жүктеме артады. Сонымен қатар көптеген автокөлік иелері көлігіне тұрақты техникалық қызмет көрсету жөніндегі ұсыныстарды әрдайым орындай бермейді. Бұл мәселені одан әрі ушықтырады. Нәтижесінде осы факторлардың жиынтығы катализаторларды уақтылы ауыстыру мен дұрыс кәдеге жаратуды қала үшін өзекті міндетке айналдырады.
Сауалнамаға қатысқан автосервис қызметкерлерінің айтуынша, катализаторлардың тозуына қаладағы жанармай құю бекеттерінде сатылатын отын сапасының төмендігі ерекше әсер етеді. Соның салдарынан оларды жиі ауыстыруға тура келеді. Шынында да, бензин құрамындағы күкірт пен қорғасынның жоғары мөлшері катализатордың саңылауларын бітеп, бағалы металдардан жасалған жабындысын зақымдауы мүмкін. Алайда ашық дереккөздерде Алматыдағы бензин сапасына қатысты тәуелсіз зерттеулердің жаңа әрі сенімді нәтижелері жоқ. 2017 жылы «ORGANIC» мұнай өнімдерін сараптайтын тәуелсіз орталықтың директоры Ақмарал Қалмұратова Қазақстанда жанармай құю бекеттеріндегі отын сапасын кешенді әрі сенімді тексеру жүйесі жоқ екенін мәлімдеген. Ол сондай-ақ Қазақстандағы шағын мұнай өңдеу зауыттарының (жылына 1 млн тоннаға дейін мұнай өңдейтін кәсіпорындар) өнімдері белгіленген стандарттарға сәйкес келмейтінін және олардың сапасын мұқият тексеру қажеттігін атап өткен. Шағын мұнай өңдеу зауыттары өндіретін отынның талаптарға сәйкес келмеуіне байланысты Қазақстан Республикасының Энергетика министрлігі 2024 жылдың басында кейбір шағын зауыттардың өндірістік паспорттарын қайтарып ала бастады.
Қаладағы отын сапасына қатысты жағдайды түсіну үшін Almaty Air Initiative өз қызметі аясында тәуелсіз зерттеу жүргізіп жатыр. Бұл зерттеудің нәтижелерімен жақын арада бөлісеміз.
Катализаторлардың қызмет ету мерзімі шектеулі болғандықтан, оларды уақтылы ауыстыру қажет. Алматыдағы автосервистерде катализаторды ауыстыру құны 85 мыңнан бір миллион теңгеге дейін жетуі мүмкін. Баға жаңа катализатордың өндірілген еліне және қажетті катализаторлар санына байланысты айтарлықтай өзгереді. Уақтылы ауыстыру автокөліктің тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету және оның шығарындыларының экологиялық талаптарға сәйкестігін сақтау үшін маңызды.
Ресми статистикаға сәйкес, Алматыда тіркелген автокөліктердің 58%-ы 10 жылдан ескі (олардың жартысынан көбі 20 жылдан асқан), ал Алматы облысында әрбір бес автокөліктің үшеуі 20 жылдан ескі. Осыны ескерсек, ескірген және тиімсіз катализаторлар мәселесі ерекше өзекті бола түседі.
Катализаторлар әзірлеумен айналысатын Д. В. Сокольский атындағы Отын, катализ және электрохимия институты отандық катализаторлар мәселесін шешудің жолын тапқанын мәлімдейді. Алматыдағы институт бәсекелестердің керамикалық негіздегі өнімдерінен өзгеше, металл негізіндегі катализаторларды әзірлеген. Олардың құрамында хром мен алюминий қорытпалары, сондай-ақ бағалы металдардан, соның ішінде платинадан жасалған жабын бар. Бұл пайдаланылған газдарды тиімді тазартуға мүмкіндік береді. Институт өз катализаторларының тиімділігін бәсекелестердің өнімдерімен де салыстырған. Институт бас директоры орынбасарының айтуынша, олардың катализаторлары тиімділігі жағынан басқа өнімдерден кем түспейді. Сонымен қатар институт катализаторларды шамамен 140 000 теңгеден ұсынады. Бұл көрші елдердегі түпнұсқа қосалқы бөлшек өндірушілерінің шамамен 160–180 теңге және одан жоғары тұратын өнімдерінен едәуір арзан. Алайда нарықта, соның ішінде Kaspi дүкенінде, Қытай өндірушілерінің бұдан да арзан, 60–65 мың теңгелік катализаторларын табуға болады. Институт өкілдері өз әзірлемелерінің нарыққа белсенді енгізіліп жатқанын және өңірдегі әртүрлі автосервистерде қолданылатынын да айтты.
II: Катализатор құрамындағы бағалы металдарды сату
Кейбір автокөлік иелері катализаторларын құрамындағы бағалы металдар — палладий, платина және родий (жалпы мөлшері 4–11 грамм) үшін сатады. Автокөлік катализаторсыз да жүре алады, ал бұл бөлшектің болмауы оның жүріс сипаттамалары мен қуатына әсер етпейді. Алайда катализатордың болмауы пайдаланылған газдардағы ластаушы заттардың көлемін арттырады. Олардың бір бөлігі көлік салонына еніп, жағымсыз иіс түрінде сезілуі мүмкін. «Автовыхлоп» сервисінің әкімшісі Александр Лютыйдың айтуынша, бұл жүргізушінің денсаулығына әсер етеді.
Катализаторлардың жоғары құны оларды жинаумен айналысатын тұтас бір саланың қалыптасуына әкеліп, автокөлік иелерін қабылдау пункттеріне жүгінуге ынталандырады. olx.kz сайтында тек Алматының өзінде катализатор қабылдау туралы 100-ден астам хабарландыру бар. Олардың басым бөлігін әртүрлі автосервистер орналастырған. Олар катализаторды жөндеуді немесе жаңасына ауыстыруды ұсынбай, көліктен алып тастау қызметін көрсетеді. Оның орнына мұндай автосервистер лямбда-зонд алдамшысын* орнатуды ұсынады.
*Лямбда-зонд алдамшысы — автокөліктегі каталитикалық бейтараптандырғыш істен шыққанда немесе алынып тасталғанда төменгі оттегі датчигінің сигналын түзететін құрылғы. Ол металл аралық бөлшек түріндегі механикалық немесе электрондық тақшасы бар блок (эмулятор) түріндегі электрондық құрылғы болуы мүмкін.
Біздің команда осы хабарландырулар бойынша сатып алушы ретінде қоңырау шалып, сату үдерісін егжей-тегжейлі зерттеді және жағдайды тереңірек түсінуге тырысты. Төменде сол зерттеудің нәтижелерімен бөлісеміз: зауыттық салмағын сақтаған катализатордың әр килограмын 30 мың теңгеге дейін сатуға болады.
Пайдаланылған газдарды шығару жүйелерімен кәсіби айналысатын кейбір сервистер дыбыс бәсеңдеткішке жалын сөндіргіш орнатуды немесе жаңа катализатор қоюды ұсынады, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі. Бірнеше автосервис қызметкерінің айтуынша, оларға тұтас таксопарктер хабарласып, сату мақсатында жаңа автокөліктерден катализаторларды жаппай алып тастауды сұраған. Осындай өтініштер жалға алынған автокөлік жүргізушілерінен де түскен.
Катализатор құрамындағы бағалы металдардың жоғары мөлшері және оларды оңай сату мүмкіндігі қылмыстық әрекеттерге де жол ашады. Катализаторлар қаланың өзінде де, автокөліктерді импорттау кезінде де ұрланады. Мұндай жағдайлар тасымалдау барысында немесе экспорттаушы елдегі сатушылар тарапынан орын алуы мүмкін. Алматыда жосықсыз автосервис қызметкерлері ештеңеден күдіктенбеген клиенттердің көліктерінен катализаторларды алып тастаған жағдайлар да кездескен. Катализатор ұрлығы — тек Қазақстанға ғана тән емес, жаһандық мәселе.
Катализаторлар автокөліктің жүріс сипаттамаларына айтарлықтай әсер етпейтіндіктен, олардың жоқтығы бірден байқала бермейді. Қоршаған ортаға орасан зиян келтірумен қатар, катализатордың болмауы немесе дұрыс жұмыс істемеуі қозғалтқыш пен автокөліктің басқа жүйелеріне кері әсер етіп, отын шығынын арттыруы мүмкін. Сондай-ақ пайдаланылған газдардың белгіленген нормалардан асқаны үшін Қазақстан Республикасы Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 334-бабына сәйкес айыппұл қарастырылған. Оның мөлшері қазіргі уақытта 10 АЕК-тен, яғни 36 920 теңгеден басталады. Бұған қоса, катализатордың жұмысын қалпына келтіру міндеттеледі. Осылайша, бұл мәселе қоршаған ортаға зиян келтіріп қана қоймай, автокөлік пен оның иесіне де бірқатар қиындық туғызуы мүмкін.
Қабылдау пункттерінің қызметкерлері әртүрлі жолмен жиналған катализаторлар кейін Еуропадағы қайта өңдеу зауыттарына жіберілетінін айтты. Онда олардың құрамындағы бағалы металдар алынады. Қазақстандық автокөліктердің катализаторларының өмірлік циклі осылай аяқталады.
Бұл мәселенің туындауына әсер ететін алғышарттар
Әлеуметтік-экономикалық жағдай
Халықтың әл-ауқаты жоғары елдерде ауаны қатты ластайтын автокөліктер мәселесі сирек кездеседі. Себебі мұндай елдерде автокөліктер әдетте катализаторлардың қызмет ету мерзімі аяқталмай тұрып жаңасына ауыстырылады. Ал әл-ауқат деңгейі төмен елдерде адамдар ескі автокөліктерді сатып алатын бейресми нарық кең таралған. Көп жағдайда шетелден әкелінетін мұндай көліктердің катализаторлары тозған немесе мүлде алынып тасталған болады. Бұл ауаның ластануын одан әрі күшейтеді. Сонымен қатар қаржы тапшылығы мен хабардарлық деңгейінің төмендігіне байланысты мұндай көліктердің иелері жаңа катализатор орнатуға әрдайым мүмкіндік таба бермейді немесе оны қажет деп санамайды.
БҰҰ Даму бағдарламасының (БҰҰДБ) деректеріне сәйкес, бай елдерден (Еуропа, АҚШ және Жапониядан) экспортталатын пайдаланылған жеңіл автокөліктердің 80%-ы экспорттаушы елдердегі қауіпсіздік пен қоршаған ортаны қорғаудың ең төменгі стандарттарына сәйкес келмейді. Кейін бұл автокөліктер Оңтүстік Америка, Африка және Азияның кедей елдеріне, соның ішінде Қазақстанға жеткізіледі. Мұндай көліктер жол-көлік оқиғаларына себеп болумен қатар, ауаны көбірек ластап, климаттың өзгеруіне де елеулі үлес қосады.
Техникалық байқаудың тиімсіздігі
Қазақстанда жеті жылдан асқан автокөліктер үшін жыл сайынғы техникалық байқау міндетті. Оның мақсаты — ақауы бар, соның ішінде экологиялық талаптарға сәйкес келмейтін көліктерді анықтау. Қазақстандағы техникалық байқау сапасының төмендігі жасырын мәселе емес. Біз техникалық байқауға арналған зерттеуімізде (сілтеме) көптеген орталықтардың автокөлікті іс жүзінде тексермейтінін жазғанбыз. Бұл катализатордың жоқтығы немесе тозуы сияқты ақауларды анықтауға кедергі келтіреді. Қазақстанда автокөліктің фотосуреті арқылы ғана техникалық байқаудан өту әлі де мүмкін. Соның салдарынан ауаны ластайтын көліктермен күресудің негізгі құралы өз міндетін орындамай отыр: ескірген әрі түтіні көп көліктер жолдарда қала береді, ал жағдай жылдан жылға нашарлап, оның кері әсері жинақтала түседі.
Шығарындылар нормасынан асатын автокөліктерді анықтайтын тиімді тетіктің болмауы
Қала сыртындағы 19 экологиялық бекет автокөліктерді, негізінен ескі машиналарды, пайдаланылған газдардың уыттылығын тексеру үшін іріктеп тоқтатады. Бұл «кедейлік салығы» әсерін тудырады, өйткені рұқсат етілген нормалардан көбіне осындай көліктер асады. Ал экологиялық бекеттерден өтпейтін, қала ішінде жүретін және экологиялық талаптарға сай келмейтін автокөліктер назардан тыс қалады. Бұл әділетсіз жағдай. Алматыға күн сайын шамамен 400 мың автокөлік кіретінін ескерсек, экологиялық бекеттерде бірнеше ондаған көлікті тексеру — теңізге тамған тамшыдай ғана. Оның үстіне катализаторы алынып тасталған жаңа автокөліктер де рұқсат етілген шығарындылар нормасынан асуы мүмкін, бірақ олар экологиялық бекеттерде тексерілмейді.
Халықаралық тәжірибе
Катализаторлар автомобиль өнеркәсібіне 1970 жылдардың ортасында енгізілді. Бастапқыда бұл құрылғыларға сұраныс қоршаған ортаның ластану мәселесі туралы хабардарлықтың артуына және АҚШ-тағы «Таза ауа туралы заң» (Clean Air Act) сияқты нормативтік шаралардың қабылдануына байланысты қалыптасты. Бұл заң ауа сапасын жақсарту үшін автокөлік шығарындыларын едәуір қысқартуды талап етті. Катализаторлар жаңа стандарттарға сәйкес келу үшін әзірленді: олар көміртек тотығы, көмірсутектер және азот оксидтері сияқты ластаушы заттарды көмірқышқыл газы, су буы және азот сияқты зияны азырақ заттарға айналдырады.
Катализаторларды енгізу әлемнің көптеген елдерінде ауаның ластануын азайтуға айтарлықтай әсер етті. Мысалы, АҚШ-та бұл құрылғылардың кеңінен қолданылуы қалалардағы смог пен ластану деңгейінің едәуір төмендеуіне әкелді. Еуропа елдерінде де осындай оң өзгерістер байқалды, әсіресе азот оксидтері мен көмірсутектер шығарындылары азайды.
Катализаторлардың кеңінен қолданылуына шығарындыларға қойылатын қатаң талаптар мүмкіндік берді. Әлем елдерінің үкіметтері 1990 жылдардың өзінде барлық жаңа автокөліктердің шығарындылар стандарттарына сәйкес келуі үшін осы құрылғылармен жабдықталуын міндеттеді.
Дамушы елдердегі қиындықтар мен жетістіктер
Дамыған елдер ауаның ластануымен күресте айтарлықтай жетістіктерге жеткенімен, дамушы елдер әлі де күрделі жағдайда қалып отыр. Катализаторларды орнату мен күтіп ұстаудың жоғары құны, шығарындылар нормаларының жеткілікті деңгейде орындалмауы және катализаторы жоқ ескі автокөліктердің көп болуы елеулі кедергілер туғызады. Бұған қоса, жалған немесе сапасыз катализаторларды пайдалану шығарындыларды бақылаудың тиімділігін төмендетеді.
Соған қарамастан, кейбір дамушы елдер бұл мәселелерді шешуде жетістікке жетті. 20 миллион адам тұратын Мехико — Токиодан кейінгі әлемдегі екінші ірі қала. Ол да ластанған ауа жиналып қалуға бейім аңғарда орналасқан. Сондықтан қала ұзақ уақыт бойы халық денсаулығына кері әсер ететін ауаның ластану мәселесімен күресіп келеді. 1990 жылдары Мехикодағы денсаулық мәселелері соншалықты ушығып, үкіметті шара қабылдауға мәжбүр етті. Шығарындылар нормалары енгізіліп, автокөліктер жылына екі рет техникалық байқаудан өтуге міндеттелді.
Ластаушы заттар шығарындыларын қысқартудың кешенді бағдарламасы (Programa Integral de Reducción de Emisiones Contaminantes — PIREC): Осы бағдарлама аясында 2014 жылдың екінші жартысында 15 жылдан асқан жеңіл автокөліктердің катализаторларын тегін ауыстыруды көздейтін пилоттық жоба іске асырылды (30 221 катализатор орнатылды). Сонымен қатар техникалық байқау кезінде ақауы анықталған жаңалау автокөліктердің катализаторлары да ауыстырылды (14 703 катализатор). Жобаға 7 компания мен 126 автосервис қатысты. Бағдарлама жыл сайынғы техникалық байқаудың рөлін күшейтумен қатар жүргізілді.
Катализаторларды енгізу және олардың жұмысын бақылау Мехикодағы ауа сапасын жақсарту шараларының маңызды бөлігіне айналды. Алайда бұл ауаның ластануымен күресуге арналған кешенді бағдарламаның бір ғана бағыты болды.
Біз көпжылдық бағдарламаның негізгі шараларын төменде жинақтадық:
1/ Мониторинг және болжау:
Қалада ауа сапасын бақылайтын ауқымды жүйе құрылып, шығарындыларды түгендеу жүргізілді. Бұл халықты ақпараттандыруға және ластануды бақылаудың тиімді шараларын әзірлеуге мүмкіндік береді.
2017 жылдан бастап ауа сапасын болжау жүйесі жұмыс істейді. Ол жоғары ластану деңгейі туралы 24 сағат бұрын ескертеді.
2/ Техникалық шаралар:
Бензин құрамынан қорғасынды алып тастау
Автокөліктерге катализатор орнатуды міндеттеу
Дизель отынындағы күкірт мөлшерін азайту
Мұнай өңдеу зауыттарын жабу және табиғи газға көшу.
3/ Көлік шығарындыларын бақылау:
Технологиялар мен бақылау бағдарламалары арқылы автокөлік шығарындыларына бақылауды күшейту.
Гибридті және электрлі таксилерді енгізу, сондай-ақ Metrobús желісін кеңейтуді қоса алғанда, қоғамдық көлікті жақсарту.
Ecobici велосипедтерді ортақ пайдалану бағдарламасын және жаяу жүргіншілер аймақтарын енгізу.
4/ Энергия тиімді ғимараттар және жаңартылатын энергия көздері:
Мемлекеттік мекемелерде күн панельдері мен су жылыту жүйелерін орнату.
5/ Қалдықтарды басқару және ауыл шаруашылығы қалдықтарын жағу:
Қатты қалдықтарды жинау мен кәдеге жаратуды жақсарту бағдарламасы, соның ішінде полигон газдарын энергия өндіруге пайдалану мүмкіндігі.
Алдын алу шаралары және ауыл шаруашылығы мен орман аумақтары арасында буферлік аймақтар құру арқылы ауыл шаруашылығы қалдықтарын жағуды реттеу.
Бұл шаралар Мехикоға ауаның ластану деңгейін едәуір төмендетуге мүмкіндік берді. Нәтижесінде қала халықаралық деңгейде мойындалып, ауа сапасын жақсартқаны үшін C40 сыйлығына ие болды. Бұл марапат қорғасын, SO₂, CO₂ және PM10 шығарындыларын азайтудағы елеулі жетістіктерге байланысты берілді.
Almaty Air Initiative ұсыныстары
Жиналған ақпарат пен ғылыми әдебиеттерге кеңірек шолу негізінде Алматыдағы катализаторлар мәселесін шешу үшін мынадай ұсыныстар беруге болады:
Техникалық байқау: Техникалық байқаудың рөлін күшейтіп, автокөліктерді міндетті тексеру талаптарының орындалуын қамтамасыз ету. Әсіресе катализаторлардың бар-жоғына және дұрыс жұмыс істеуіне назар аудару. Тексерулердің толыққанды жүргізілуін және сыбайлас жемқорлық немесе тиімсіз тәжірибелер арқылы оларды айналып өтуге жол берілмеуін қамтамасыз ету.
Ағарту жұмыстары: Катализаторлардың қоршаған орта мен денсаулыққа пайдасы, сондай-ақ оларды алып тастаудың құқықтық салдары туралы халықты ақпараттандыру науқандарын бастау. Катализаторды алып тастау салдарынан ауаның ластануы артып, тыныс алу және жүрек-қан тамырлары аурулары сияқты денсаулық мәселелеріне әкелуі мүмкін екені туралы ақпарат беру.
Ынталандыру шаралары: Автокөлік иелеріне, әсіресе табысы төмен азаматтарға, катализаторларды ауыстыру немесе жөндеу үшін субсидиялар мен қаржылық ынталандыру шараларын енгізу.
Отын: Алматыда сатылатын отынның жоғары сапа стандарттарына, әсіресе күкірт пен қорғасын мөлшеріне қатысты талаптарға сәйкес келуін қамтамасыз ету. Себебі отын сапасы катализаторлардың қызмет ету мерзімі мен тиімділігін айтарлықтай төмендетуі мүмкін. Қалада сатылатын отын сапасын тұрақты бақылап, нәтижелерін жариялау және белгіленген стандарттарды сақтамайтын сатушыларға санкциялар енгізу.
Импортталатын автокөліктерге қойылатын талаптарды күшейту: Экологиялық талаптарға сай келмейтін көліктердің елге жаппай әкелінуіне жол бермеу үшін импортталатын автокөліктердің Қазақстанның экологиялық стандарттарына сәйкестігіне қойылатын талаптарды күшейту.
Ұйымдасқан қылмыспен күрес: Катализаторларды ұрлайтын адамдардан бастап оларды кейін кәдеге жарату және қайта өңдеу ісіне қатысатын тұлғаларға дейін заңсыз әрекеттердің барлық кезеңінде ұйымдасқан қылмыспен күресу.
Қоғамдық көлік: Жолдардағы жеке автокөліктер санын азайту және сол арқылы жалпы шығарындылар көлемін төмендету үшін қоғамдық көлік инфрақұрылымын жақсартуға инвестиция салу.