Біз қазақстандық стрит-арт суретшісі, алматылық әрі «Ауа үшін немен төлейміз?» арт-жобасы авторларының бірі Дарион Шаббашпен сұхбаттастық.

Өткен жылдың қараша айында суретші Дарион Шаббаш пен оның әріптесі, стрит-арт суретшісі Ғалымжан Балсары алдын ала қарындашпен сурет салынып, арнайы желім жағылған төрт кенепті Алматының әртүрлі нүктесіне орнатты. Олар «Алатау» метро станциясы маңына, Навои көшесі мен әл-Фараби даңғылының қиылысына, сондай-ақ Саин мен Жандосов көшелерінің қиылысы маңына қойылды. Бір айдан кейін ақ кенептерді ауадағы шаң мен смог басып, алдын ала салынған бейнелер анық көріне бастады.

Дарион, мұндай жоба жасау идеясы қалай туды?

— Бірде кафеде отырдым. Қарашаның ортасы болатын. Жолға қарап отырып, көліктердің шығару құбырларынан қою түтін шығып жатқанын байқадым. Сол сәтте: «Мұны енді физикалық тұрғыдан да сезуге болады ғой», — деп ойладым. Сосын бірден: «Осыдан жоба жасауға болады! Егер бұл көзге көрініп тұрса, демек, кенепте де із қалдырады», — деген ой келді.

Әріптесім Ғалым Балсарыға қоңырау шалып, жобаға қатысуды ұсындым. Сөйтіп, екеуміз идеяларды талқылап, жобаның барлық егжей-тегжейін пысықтай бастадық. Кенептерді орнататын орындарды таңдадық, видеооператор достарымызды шақырдық та, жобаны жүзеге асырдық.

(Абай – Жароков көшелерінің қиылысындағы кенеп. Фото: Дарион Шаббаш)

Бір айдан кейін қандай нәтиже көрдіңіздер? Ол сіздер үшін күтпеген жағдай болды ма? Кейбір жұмыстардың қоюырақ, ал кейбірінің ашығырақ болғаны байқалады.

— Бір айдан кейін көрген нәтижеміз бізді біраз таңғалдырды. Шынымызды айтсақ, бірдеңе шығады деп аса үміттенбеген едік. Біз үшін бұл эксперимент болды, суреттер соншалықты анық көрінеді деп ойламадық.

Шамамен бір айдан кейін шатырға қайта барып, кенептерді тексердік. Көргенімізге біраз таңғалдық. Саин – Жандосов қиылысында, ЖЭО-ға қарама-қарсы орналасқан жұмыстар ең қара болып шықты. Абай – Жароков қиылысындағы кенепке де смог өте қалың жиналған. Бұған кептеліс, көлік саны және сол маңдағы қарқынды қозғалыс әсер еткені анық.

Сіз Германияда үш жыл тұрдыңыз. Неліктен Қазақстанға қайтып келуді шештіңіз?

— Мен Алматының үшінші буын тұрғынымын. Бұл — менің сүйікті қалам. Қайда көшіп барсам да, оның уақытша екенін білемін, өйткені Алматыны үнемі сағынамын.

Германияда экология өте жақсы. Ондағы адамдар экология мәселесіне қатты мән береді, көлікке сирек отырады, көбіне велосипедпен немесе қоғамдық көлікпен жүреді. Олар үшін бұл — қалыпты өмір салты. Алматыға қайтып келгенде, осы айырмашылық маған қатты әсер етті. Содан оны өзімнің көркемдік тәсілім арқылы жеткізгім келді.

Көп адам Алматыдан экологиялық жағдайға байланысты көшіп кетіп жатыр. Ал сіз, керісінше, оралып, ауа сапасындағы осы контрастты көрсетуді шештіңіз бе?

— Мен бұл тақырыпты суретші ретінде көтергім келді. Оның үстіне смогқа байланысты тағы бірнеше идеям бар. Оларды жүзеге асыру үшін күз бен қысты, жылыту маусымын күтіп жүрмін.

Өйткені мен үшін бұл — үнсіз қалдыруға болмайтын өзекті мәселелердің бірі. Осы мәселе туралы көбірек айтылғанын қалаймын.

Жаңа жобаңыз туралы қазір айтып бере аласыз ба?

— Әзірге оны камера алдында айтқым келмейді. Уақыты әлі келген жоқ, жобаны да жүзеге асырып үлгермедік.

Неліктен дәл қарлығашты таңдадыңыз? Жұмыстарыңыз туралы айтып берсеңіз.

— Сол жақтағы жұмысымда қарлығаш бейнеленген. Бұл — өкінішке қарай, Алматыда сиреп кеткен қарлығаштарға арналған өзіндік ескерткіш секілді.

Балалық шағымда Гоголь – 8 Март көшелері маңында тұрдым. Тереземіздің түбіне қарлығаштардың үнемі ұя салатыны есімде. Бұл көрініс бала күнімнен жадымда қатты сақталып қалды. Балконнан Көк-Төбеге қарап, қарлығаштарды тамашалаудың өзіндік бір романтикасы болатын. Сол естелік бала кезімнен қалған сурет секілді санамда қалып қойды. Сондықтан оны бейнелеуді шештім.

Екінші жұмысымның тарихы басқа. Мен бірнеше жыл Берлинде тұрдым. Алматыға қайтып келгенде, қаланың қатты өзгергенін және күн сайын дамып келе жатқанын байқадым. Берлиндегідей, мұнда да техно-мәдениет қалыптасып келеді. Көптеген жаңа техно-сахналарды, мықты музыканттарды көріп, олармен таныстым.

Содан қазақтың ою-өрнегін заманауи формада қайта пайымдап, оны билеп тұрғандай — қозғалыстағы, динамикалық күйде көрсеткім келді. Осылайша мен қазіргі айналамда болып жатқан өзгерістер мен өзім сезініп жүрген дүниелерді картинаға енгіземін. Айналамнан нені сезсем, соны жеткіземін. Бұл — маған өте ұнайтын тәсілдердің бірі. Меніңше, өнер арқылы қоршаған ортамен осылай да тілдесуге болады.

Картиналарды жасағандарыңызға біраз уақыт өтті. Осы уақыт ішінде сіздерге кімдер хабарласты? Жұмыстар қай жерде көрсетілді?

— Ең алдымен, бұл толықтай өз бастамамыз болды. Ғалым екеуміз жобаны тек энтузиазммен бастадық. Айтарлықтай бюджетіміз болған жоқ, ешкіммен арнайы байланыс орнатпадық, жобаны кеңінен жарнамалаған да жоқпыз.

Фильмді өзіміз түсірдік, кенептерді өзіміз дайындадық, бүкіл логистика мен продакшнды да өз күшімізбен атқардық.

Ауадағы бөлшектерді жинайтын арнайы желім Қазақстанда сатылмайды. Оны шетелден тапсырыс беріп, біраз күтуге тура келді.

Жобаға бір жыл болды, бірақ бұл жұмыстар әлі еш жерде көрмеге қойылған жоқ. Дегенмен оларды көрсетуге ашықпыз.

Меніңше, жобаның негізі — видео. Өйткені оның басты құндылығы — болған процесті деректі түрде көрсетуінде. Ал картиналардың өзі — жобаның қосымша нәтижесі. Біз үшін ең маңыздысы — фильм арқылы мәселені көрсету және оған қоғамның назарын аудару болды.

«Ауа үшін немен төлейміз?» фильмі туралы:

— Өнердегі жұмыстарымда қайталама материалдарды жиі қолданамын. Пластикті қайта өңдеймін, мозаика жасау кезінде upcycle тәсілін қолданамын — сынған плиткалар мен ескі кафельді қайта пайдаланамын.

Қайта өңдеу мен экология тақырыбы маған өте жақын. Өйткені адамдарға өз мысалың арқылы әсер етуге болады деп ойлаймын.

Адамдар музейге немесе галереяға кіргенде, қоқыстан немесе күнделікті тұрмыстан қалған материалдардан эстетикалық тұрғыдан әдемі әрі белгілі бір ойды жеткізетін өнер нысандарын жасауға болады деп күтпейді.

Жақында Данияр Бакимовпен және Rocker Plastic жобасымен бірге үлкен жоба жасадық. Қайта өңделген пластиктен үлкен мүсін құрастырдық.

Сіздің ойыңызша, Алматыдағы ауаның ластануының негізгі себептері қандай?

— Карантин кезінде Алматыда болдым және қаладағы қозғалыс шектелгенде ауаның қаншалықты таза болғанын көрдім. Ол кезде 13-қабатта тұрып, терезеден бақылап жүрдім.

Сондай-ақ қыста Шымбұлақтан аспалы жолмен төмен түскенде, Алматының үстінде сұр бұлт секілді смогтың тұрып қалғанын көремін.

Меніңше, қалада көп адам пайдаланатын көліктердің бір бөлігі әлдеқашан ескірген. Бұл — Алматы үшін үлкен мәселе.

Сонымен қатар жеке секторда жылыту маусымында көмір мен ескі дөңгелектер жағылады. Бұл өте зиян. Әрине, адамдардың тұрмыс жағдайы жақсарып, үйлерін осындай тәсілдерге жүгінбей жылытуға мүмкіндігі болғанын қалар едім.

Бұл — бір ғана сөзбен сипаттау қиын, өте күрделі мәселе. Меніңше, оған бірнеше фактор қатар әсер етеді. Алматы біртіндеп экологиялық таза шешімдерге көшеді деп үміттенемін.

Ауа сапасының денсаулыққа әсерінен өзіңізді қорғау үшін күнделікті өмірде қандай шаралар қолданасыз?

— Қыста тауға жиі шығып, мүмкіндігінше ұзақ уақыт сонда болуға тырысамын. Бірақ, әрине, қалада жұмыс пен басқа да шаруалар бар.

Смогтың қалың қабатының астында ұзақ жүрген кезде аллергия пайда болып, мұрыннан су аға бастайды. Мен мұны ағзаның токсиндерден қорғану реакциясы ретінде сезінемін.

Қыста онсыз да суық ауамен толық тыныс алу қиын. Оның үстіне үнемі құм жұтып жүргендей бір сезім болады. Алматыда қыста ұзақ жаяу жүргенде мен дәл осылай сезінемін. Ал мен жаяу жүргенді өте жақсы көремін…

Егер қоғамға және әкімдікке осы мәселені шешуге қатысты қысқа үндеу жасау мүмкіндігі болса, не айтар едіңіз? Қандай ой жеткізгіңіз келеді?

— Қала тұрғындарына шағын үндеу жасағым келеді: айналаңыздағы кеңістікті жақсартыңыздар, оны көркейтіңіздер.

Алматының табиғаты өте бай. Қала тұрғындарынан табиғатты қорғауды, айналасын таза ұстауды және оны жақсартуға тырысуды сұраймын.

Көп нәрсе әрқайсымыздың күнделікті әдетімізден басталады. Әр адам қоршаған ортаға оң да, теріс те әсер ете алады.

Ал әкімдікке келсек, осындай бастамалар қолға алынса, мен оларға қуана қатысар едім. Смогтан біртіндеп арылу үшін нақты шаралар қабылданады деп қатты үміттенемін.

Адамдардың өкпе аурулары мен аллергиядан зардап шегіп жатқанын көру маған өте ауыр.

Меніңше, экологиялық бақылау бекеттерін орнату керек. Өйткені смогтың тауларға дейін жетуі — бұл шектен шыққан жағдай. Мұның бәрі келесі ұрпаққа әсер етеді.