Алматыда төмен шығарындылар аймақтарын (LEZ) енгізуге қатысты халықтың көзқарасын зерттеу

Almaty Air Initiative қоры Алматы тұрғындарының көлікті ауа ластануының негізгі көзі ретінде қабылдай ма жоқ па, және төмен шығарындылар аймақтарын (Low Emission Zones, LEZ) енгізу идеясын қалай бағалайтынын анықтау мақсатында әлеуметтік зерттеу жүргізді.

Нәтижелерге сәйкес қала тұрғындарының көпшілігі (51%) бұл идеяны құптайды, бірақ бәрі бірдей қолдамайды және жауаптары қозғалыс әдісіне, табысына, жынысына және тұратын ауданына байланысты әртүрлі.

Әдіснама

Зерттеу онлайн сауалнама тәсілімен жүргізілді. Сауалнамаға жынысының және негізгі көлік топтарының негізінде іріктелген 18 жастан асқан 500 алматылық: жаяу жүргіншілер және қоғамдық көлік пайдаланушылары (200 адам), автокөлік иелері (200 адам) және такси жүргізушілері (100 адам) қатысты. Сауалнамада төмен шығарындылар аймағы (LEZ) туралы хабардарлық пен көзқарасты сандық бағалау үшін жабық сұрақтар және жеке пікірлерді тіркеу үшін ашық сұрақтар қолданылды.

Талдау респонденттердің әлеуметтік-демографиялық сипаттамаларын, соның ішінде жасын, табысын, отбасылық жағдайын, балаларының бар-жоғын, несиелері мен тұратын ауданын ескеріп жүргізілді.

Алматылықтар ауа сапасына қаншалықты алаңдайды?

Респонденттердің 88% Алматы ауасына алаңдайтынын айтты.

Әсіресе алаңдаушылық деңгейі:

1. әйелдерде (88%),
2. балалы отбасыларда (90%). Әйелдердің баласы бар болуы ауа сапасына деген алаңдаушылықты арттыра түседі: балалы әйелдер 90% болса, баласыз әйелдер 79%. Ер адамдарда айырмашылық айтарлықтай емес – 88% балалы ер адамдар және 87% баласыз ер адамдар ауаны мәселе деп таниды.
3. Медеу (92%), Әуезов және Түрксіб аудандарының тұрғындары (90%)

Ауаға алаңдаушылық – бәріне ортақ тақырып. Тіпті LEZ-ге күмәнмен қарайтындардың арасында да (88%) ауа сапасына алаңдайтындар бар.

Ластанудың негізгі көзі – көлік

Респонденттердің жартысы дерлік (шамамен 50%) көлікті ауа ластануының негізгі көзі деп санайды:

 

1% жеңіл автокөліктерді кінәласа, тағы 9% – жүк көлігін атайды.

Қозғалыс әдісі бойынша бөлсек, ластану көздеріне деген пікірлер айтарлықтай әртүрлі. Жаяу жүретін, велосипед, самокат немесе мопед жүргізетін респонденттердің жартысы дерлік (45,5%) ластанудың негізгі көзі жеңіл көліктер десе, тағы 9%-ы жүк көлігін де осы тізімге қосады.

Қоғамдық көлік жолаушыларының жартысы дерлік (47%) ластанудың негізгі көзі автокөлік десе, 5% — жүк көліктерін, ал шамамен 23% — өнеркәсіп кәсіпорындары мен жылу электрорталықтарын атайды.

Ал автокөлік иелерінің арасында тек 34%-ы жеңіл автокөліктің ауа ластануына үлесін мойындайды және тағы 13%-ы бұған жүк көліктері де кінәлі дейді. Алайда көпшілігі жауапкершілік ЖЭО мен өнеркәсіп нысандарында (21%) және құрылыста (19%) дейді, бұл жеке автокөліктің қаладағы ауа ластануының деңгейіне әсері толық бағаланбағанын көрсетеді.

Ескі автокөліктер туралы мәселе (15 жылдан асқан, 2010 жылы шығарылған) қоғамдық пікірдің бөлінуінің негізгі мәселесі болды.

1. Ескі автокөлік иелерінің 21% көліктері (2010 жылға дейінгі) ауаны ластайды дегенмен келіскенімен, көпшілігі (66%) бұнымен мүлдем келіспейді.

Жаңа автокөлік иелерінің арасында бұл жағдай керісінше – шамамен 59%-ы ескі автокөліктер қаладағы ауаны ластайтынын мойындайды.

Бұл ескі автокөлік иелері қаланың ауа ластануына өз көліктерінің қосатын үлесін сирек мойындайтынын көрсетеді.

Ұқсас жағдай жеке секторды зерттеу барысында да байқалды:  үй иелері өз пештері мен пайдаланатын отынының ауа ластануына елеулі үлес қосатынын мойындамайды. Респонденттердің жауаптарында маңыздылығы бойынша басқа көздер бірінші орынға шыққан, ал жеке үйлерде көмір жағу ластану көздерінің ішінде тек төртінші орында тұр.

Сондай-ақ көлік таңдау кезінде экология іс жүзінде негізгі критерийлердің қатарына кірмейтіні байқалады: бірінші орында баға, ыңғайлылық және уақыт, ал қоршаған ортаға әсері кейінгі орында қалады.

Респонденттердің бір бөлігі (24%) ЖЭО, құрылыс, өнеркәсіптік шығарындылар және т.б. сияқты  басқа да ірі ластану көздерін атайды.

Қорытынды: жаяу жүргіншілер мен қоғамдық көлік пайдаланушылардың шамамен жартысы көліктер кінәлі деп санайды, ал автокөлік иелері көбіне жауапкершілікті сыртқы факторларға аударады. Байқалатын үрдіс: адам жеке көлікке қаншалықты тәуелді болса, соғұрлым оны негізгі ластану көзі ретінде мойындауға дайын болмайды.

Ескі автокөліктер және LEZ: мүдделер қайшылығы

Орта есеппен респонденттердің 51%-ы LEZ енгізуді қолдауға дайын. Ашық қарсы пікір білдірушілер көп емес (18%), бірақ олар белгілі бір топтарда шоғырланған.

LEZ-ді қолдаушылар

1. Жаңа автокөлік иелері (10 жылдан аспаған) ең белсенді қолдаушылар тобы болды (65% қолдау).
2. Жоғары табысты адамдар LEZ енгізу ең алдымен денсаулыққа оң әсерін береді: таза ауа, аурулардың азаюы, отбасы үшін қауіпсіз орта болады деп санайды. Бұл топта қолдау деңгейі жоғары (61%), ал орта және төмен табысты топтарда шамамен жартысы ғана қолдайды (респонденттердің тиісінше 48% және 50%).
3. 56 жастан асқан респонденттер де бұл идеяны жақсы қолдайды — шамамен 60%. Бұл топ үшін әсіресе экологиялық және медициналық әсер маңызды: астма, аллергия, оттегінің жетіспеуі сияқты мәселелер аталды.
4. Такси жүргізушілерінің басым бөлігі де, респонденттердің 59%-ы LEZ-ді қолдайды.
5. Жаяу жүргіншілер, қоғамдық көлік пайдаланушылары және такси пайдаланушылар арасында қолдау деңгейі 52%.
6. Әйелдер LEZ-ді жиі қолдайды (51% “қолдайды”, тек 13% қарсы). Олардың негізгі мотиві — отбасы мен балалардың денсаулығы. Ерлерде қолдау деңгейі ұқсас (51%), бірақ қарсы пікір білдірушілер олардың арасында екі есеге жуық көп (21% қарсы). Сонымен қатар, отбасылы ерлердің қолдау деңгейі жоғарырақ (52%), бұл жақындарына қамқорлық факторының маңыздылығын көрсетеді.
7. Қаланың орталығында және оңтүстігінде тұратын тұрғындар (Алмалы, Бостандық аудандары), бұл жерде көлік жүктемесі жоғарырақ.

Негізгі уәждер — денсаулық пен таза ауа, сондай-ақ ескі, “түтін шығаратын” көліктерді азайтуға деген ниет. Адамдардың көпшілігі LEZ-ді болашаққа инвестиция ретінде қабылдайды және оның әсері бірден байқалмайтынын түсіне отырып, кезең-кезеңімен енгізуге дайын. Сондай-ақ “пассивті келісушілер” де бар — бұл шара оларға тікелей әсер етпейтін және қарсы емес адамдар.

Қарсы тарап және скептиктер:

1. Жеке автокөлік иелері арасында LEZ-ді қолдау орта деңгейден төмен: 44% — қолдайды, 27% — қарсы.
2. Ескі автокөлік иелері ең сыншыл топ болып шықты: төмен шығарынды аймағын тек 26% қолдайды, ал 39% қарсы.

Ескі автокөлік иелерінің LEZ-ге қарсы негізгі уәждері ең алдымен әділетсіздік сезімімен (66%) және қосымша шығындардан қорқынышымен (35%) байланысты.

Респонденттердің шамамен 45%-ы LEZ енгізу қоғамдық көлікті дамытумен, ескі көліктерді ауыстыру бағдарламаларымен міндетті түрде қатар жүруі керек деп санайды. Сондай-ақ кейбірі тек көліктерді азайту арқылы ауа сапасын түбегейлі жақсартуға болады дегенге сенбейді:  респонденттердің бір бөлігі басқа көздердің (ЖЭО, құрылыс, өнеркәсіптік шығарындылар) кешенді әсерін атайды.

Жалпы алғанда топтардың көпшілігінде LEZ қолдаушылары қарсы шығушыларға қарағанда көбірек.  Бірақ қарсы шығушылардың басым бөлігі ескі автокөлік иелері арасында: олар үшін бұл экологиялық шара емес, бюджетке және әдеттегі өмір салтына төнетін қауіп.

Ашық жауаптар

LEZ-ді қолдаушылар

“Өте жақсы: таза ауамен тыныс аламыз, балалар көп ауырмайтын болады”

“Экология жақсарады, қыста көмір жағатын ЖЭО жұмыс істеп тұрған кезде денсаулыққа әсері азаяды.”

“Алматыда шығарынды деңгейі төмен аймақтарды енгізсе, бұл менің отбасымның денсаулығына оң әсерін береді: әсіресе аллергиясы бар адамдарға және балаларға тыныс алу оңайырақ болады. Көліктің шуылы мен шаңы басылып, қала жаяу жүру үшін ыңғайлырақ бола түседі”.

“Біздің отбасымызда бәрінің ринит, есекжем сияқты аллергиясы бар. Көліктің шуылы және қозғалысы ыңғайлы өмір сүруге кедергі келтіреді. Олар азайса, тыныс алу жеңілдеп, денсаулық жақсарады”.

“Автокөлік пен кептеліс азайып, ауа тазарады”.

“Менің де, жақындарымның да жағдайы жақсарар еді, жолда кептеліс азаяр еді”.

“Бір жерге жету қиын болатын шығар, өйткені қоғамдық көлік толы болады, бірақ оған шыдаймыз. Әрекет жасасаңыздаршы. Бұл осылай жалғаса бермеуі керек қой.”

LEZ-ге қарсы тұрушылар:

“Көлігім техбайқау стандарттарына сәйкес келіп тұрса, қаламда жүріп-тұру үшін неге ақша төлеуім керек?”

“Қалтадан соққы болады”.

“Автокөлікті ауыстыру керек болады, ал қазір ол мүмкін емес”.

“Мен қарсы боламын”.

“Ешқалай, ақыры бәрін тонап кетеді”.

“Қала құрылысы және жемқорлық мәселесі шешілмейінше өте қарсымын!”

“Қалада жүріп-тұру қиындайды, ескі автокөлікті жаңасына қосымша төлеммен, пайызсыз, 20 жылға бөліп төлеп ауыстыратын бағдарлама жасаңыз.”  

“Мен клиенттік базамды жоғалтамын, қызметтерімнің төлемі артады”.

LEZ-ден күтетінім

Респонденттердің жартысы дерлік төмен шығарындылары бар аймақтарды енгізуді өмір сапасын жақсартумен байланыстырады – сауалнамаға жауап бергендердің 47%-ы LEZ Алматы ауасын тазартады деп сенеді. Реформаның артықшылықтарының арасында көлік жүктемесінің азаюы, парктің жаңаруы және қоғамдық көлікке ауысуға ынталандыру аталады.

Зерттеудің нәтижесінде Алматыда төмен шығарындылары бар аймақтарды енгізу қоғамның қолдауына ие болатыны расталады.  Алматы тұрғындары жалпы алғанда ауа тазаруы және өмір сапасының жақсаруы сияқты нақты өзгерістерді көрсе, төмен шығарындылары бар аймақтарды енгізуді құптауға дайын.

Респонденттердің біразы күдіктерін білдіреді: оларды отбасылық бюджетті сақтау, әдеттегі мобильділік және ықтимал жемқорлық қатерлері алаңдатады. Табыстың тағы бір маңызды шарты – LEZ-ді автокөлік, инфрақұрылым және өнеркәсіптік шығарындылар мәселелері бір мезгілде шешілетін кешенді әдіске біріктіру.

Ең алдымен қала тұрғындарына мыналар қажет:

1. Қоғамдық көлік пен балама мобильділікті – автобустарды, метроны, велоинфрақұрылымды дамыту.
2. Ескі автокөліктерді жою және ауыстыру бағдарламасы, өтемақы мен жеңілдіктерді қоса. Дәйексөз: “Мемлекет халыққа ескі автокөлігінен құтылып, жаңарағын немесе жаңасын сатып алуға көмектессе, бізге ұнар еді”.
3. Бәріне бірдей қолданылатын адал ережелер.
4. Үкімет тарапынан ашық әрі түсінікті коммуникация.

Қорытынды

Алматыдағы төмен шығарындылары бар зоналарды қолдау LEZ енгізу шаралары қалай іске асырылатынына және қала тұрғындары оны қалай қабылдайтынына байланысты.

Біздің зерттеуіміз тұрғындардың көпшілігін ауа сапасы алаңдататынын көрсетеді және олардың шамамен жартысы LEZ ауаны тазартады деп үміттенеді. Негізінен бұл бағдарламаны жаңарақ көлік иелері, таксишілер, жаяу жүргіншілер, таксимен және қоғамдық көлікпен жүретіндер, әйелдер, балалы отбасылар қолдайды.

Ескі автокөлік иелерінің арасында күдікпен қарайтындар әлі де көп. Бірақ дәл осы топ үшін LEZ шектеу емес, Алматыны таза ауа әркімге қолжетімді нормаға айналатын заманауи қалаға айналдыру мүмкіндігі екенін көрсету өте маңызды.