Алматы жаңа ережелер бойынша әрекет етеді: ауа сапасын басқаруда не өзгереді

Жұртшылықтың назары Жаңа жыл қарсаңындағы мәселелерге ауған тұста, 2025 жылғы 30 желтоқсанда Алматы қаласының мәслихаты ауа сапасы тұрғысынан қала үшін аса маңызды құжаттардың бірі — «Атмосфералық ауаны қорғау қағидаларын» (бұдан әрі — Қағидалар) бекітті.

2024 жылғы мамырдан бері жұмыс тобының құрамында Қағидаларды талқылауға қатысып келген Almaty Air Initiative қоры негізгі жаңашылдықтарды егжей-тегжейлі талдап, бұл құжаттың қабылдануы Алматыдағы ауа сапасына және қала тұрғындарының күнделікті өміріне қалай әсер ететінін түсіндіруді жөн көрді.

Жаңа Қағидалардың мәні мен негізгі ережелері

Атмосфералық ауаны қорғау қағидалары — Алматы қаласының әкімдігі мегаполистегі ауаның ластануын қалай азайтатынын айқындайтын негізгі құжат. Қағидалар көлік пен кәсіпорындарға қатысты шараларды, шығарындылары төмен аймақтарды, ауа сапасының мониторингін және ауа қатты ластанған кезеңдердегі іс-қимылдарды қамтиды. Құжатты әзірлеуге шамамен екі жыл уақыт кетті. Оны қабылдау 2024 жылғы сәуірде Алматы қаласына мәслихат деңгейінде ауа сапасын жақсарту шараларын дербес енгізу құқығы берілгеннен кейін мүмкін болды.

Қағидалар жарияланған күннен бастап 60 күн өткен соң күшіне енеді. Жарияланған күні — 2026 жылғы 8 қаңтар. Бұл ретте Қағидалардың жекелеген ережелері келесі бір жыл ішінде кезең-кезеңімен енгізіледі.

Құжатта мынадай бағыттар қамтылған:

• ауа сапасының мониторингі және жауапты ұйымды тағайындау
• желсіз күндері немесе желдің қолайсыз бағытында күшейетін ауаның қатты ластануы кезіндегі шаралар, яғни қолайсыз метеорологиялық жағдайлар (ҚМЖ)
• көлік пен автопарктерге қойылатын жаңа талаптар
• шығарындылары төмен аймақтарды енгізудің құқықтық негіздері
• шағын және орта ластану көздеріне бақылауды күшейту

1. Цифрлық платформа, мониторинг және ауа сапасына жауапкершілік

Қала Алматыдағы ауа сапасына жауапты ұйымды (болжам бойынша, «Эко-Алматы») ресми түрде тағайындайды. Бұл ұйым негізгі зиянды заттар (PM2.5, PM10, O₃, NO₂, SO₂, CO, формальдегид және фенол) бойынша ауа сапасын бақылайды, Almaty Air Initiative сияқты деректер ұсынатын ұйымдармен өзара әрекеттесе отырып, барлық датчиктер мен станциялардан ақпарат жинайды, оларды бірыңғай жүйеге біріктіреді және тұрғындарға өзекті ақпаратты нақты уақыт режимінде көрсетеді. Уәкілетті ұйым тұрақты есептер жариялауға, ауа қатты ластанған кезеңдерде іс-қимылдарды үйлестіруге, деректердің дұрыс берілуін қадағалауға, сондай-ақ тұрғындардан немесе ұйымдардан шағым түскен жағдайда кәсіпорындарды тексеруге қатысуға міндетті.

Сонымен қатар бұл ұйым ауа сапасы туралы өзекті ақпарат жарияланатын, ластану деңгейі жоғарылаған кезде әрекет ету жүйесі жұмыс істейтін, шығарындылары төмен аймақтар басқарылатын және экологиялық талаптардың бұзылуы тіркелетін бірыңғай цифрлық платформаның жұмысына жауап береді.

Уәкілетті ұйым әкімдікпен және метеорологиялық қызметпен бірлесіп, ауа сапасын бақылау құрылғыларын орнату қажеттілігін және олардың орналасқан жерлерін қайта қарауды айқындайды. Ең алдымен, денсаулыққа қауіп-қатер жоғары аудандарға — көлік қозғалысы қарқынды жолдардың, өнеркәсіптік аймақтар мен әлеуметтік нысандардың маңына назар аударылады.

Қабылданған шаралардың тиімділігі ластану мен шығарындылар деңгейінің төмендеуі, көлік жүйесіндегі өзгерістер, сондай-ақ халық денсаулығы мен өмір сапасы көрсеткіштерінің жақсаруы бойынша бағаланады. Нәтижелер міндетті түрде базалық жылмен салыстырылады. Бұл шешімдердің болжамдарға емес, нақты деректерге сүйеніп қабылдануын қамтамасыз етеді.

2. Қолайсыз метеорологиялық жағдайлар салдарынан ауа қатты ластанғанда не болады?

Ауа ластануының жоғары деңгейі анықталғанда немесе қолайсыз ауа райы болжанғанда, жауапты ұйым қолайсыз метеорологиялық жағдайлардың (ҚМЖ) басталғанын жариялап, ақпаратты цифрлық жүйеге орналастырады. Бір сағат ішінде деректер әкімдікке беріледі. Әкімдік тұрғындарды жедел хабардар етіп, тиісті шараларды енгізеді:

• ҚМЖ кезеңінде кәсіпорындар шығарындылар көлемін уақытша азайтуға міндетті
• Цифрлық платформа арқылы ҚМЖ болжанады, тұрғындарға, бизнеске және мемлекеттік органдарға хабарлама жіберіледі, қажетті іс-қимылдар бойынша ұсынымдар беріледі; қажет болған жағдайда көлік ағыны реттеледі
• Білім беру ұйымдарына (балабақшалар, мектептер, жоғары оқу орындары және т.б.) ғимарат ішіндегі ауа сапасын бақылау, желдету жүйелерін тексеру, далада болу уақытын шектеу, ашық ауадағы сабақтарды тоқтату, маскалар тарату, ал ҚМЖ деңгейі жоғары болған жағдайда онлайн форматқа көшу және ата-аналармен тұрақты байланыста болу ұсынылады
• Сонымен қатар қалада ауа қатты ластанған кезеңдерде барлық қызметтердің әрекет етуге дайындығын қамтамасыз ету үшін тұрақты түрде оқу-жаттығулар өткізіледі

3. Көлік және автопарктер

Қала ауаның ластануын азайту шарасы ретінде қоғамдық көлікті дамыту мен жаңартуға басымдық береді. Сонымен қатар қаланың жалпы автопаркін жаңарту жоспарланып отыр. Ол үшін экономикалық ынталандыру шаралары қарастырылған: 2025 жылғы 1 қыркүйекке дейін Алматыда тіркелген автокөліктерді қала билігі кәдеге жарату мақсатында сатып алуы мүмкін. Бұл шара ең алдымен экологиялық класы төмен автокөліктерге қатысты болады. Сатып алу бағасын әкімдік жыл сайын белгілейді. Бұдан бөлек, жаңа автокөліктерге жеңілдіктер, қоғамдық көлікте тегін жүру билеттері және басқа да қолдау шаралары ұсынылуы мүмкін.

Сонымен қатар коммуналдық және жеке автопарктерге жаңа талаптар енгізіледі. Олар іштен жану қозғалтқышы бар көліктерді автономды жылытқыштармен немесе электр жылытқыштарымен жабдықтауға, шығарындыларға тұрақты ішкі экологиялық бақылау жүргізуге, тазарту жүйелерінің жай-күйін қадағалауға және уәкілетті ұйымға есеп беруге міндетті.

Экологиялық класы 4 және одан жоғары дизельді автобустар үшін азот оксидтерінің шығарындыларын азайтатын реагенттерді қолдану және тұрақты есеп беру міндетті болады.

Техникалық тексеруден өткен автокөліктерде шығарындылар нормативтерінің бұзылуы қайта-қайта (жылына үш реттен көп) анықталса, бұл диагностикалық картаның күшін жоюға және көлікті қайта тексеруге жіберіп, анықталған бұзушылықтарды жоюды талап етуге негіз болады.

4. Шығарындылары төмен аймақтар

Арнайы экологиялық талаптар қолданылатын шығарындылары төмен аймақ (бұдан әрі — Аймақ) енгізіледі. Оның шекаралары әзірге бекітілмеген. Мысалы, Аймақ аумағында мыналарға тыйым салынады:

• тұрмыстық және өзге де қалдықтарды жағуға
• газ жүргізілген аудандарда отын, көмір және сұйық отынды пайдалануға (апаттық жағдайларды қоспағанда)
• отшашулар атуға

Барлық шығарындылар көздері, арнайы және коммуналдық техника пайдаланылған газдарды тазарту жүйелерімен жабдықталып, оларды қолдануға тиіс. Ал аумақты тазалау және қыста күтіп ұстау жұмыстары тек рұқсат етілген, экологиялық қауіпсіз тәсілдермен жүргізілуі керек.

Жарияланған жаңашылдықтардың бірі — автокөліктерді техникалық тексеруден өткізу. Оны сертификатталған жабдықтар мен деректерді жүйеге автоматты түрде жіберетін арнайы бағдарламалық қамтамасыз етуді пайдалана отырып, аккредиттелген техникалық тексеру операторлары жүргізеді. Нәтижелер электрондық түрде рәсімделеді, 12 ай бойы жарамды болады және цифрлық платформада көрсетіледі. Бұл ретте міндетті техникалық байқау талаптарына сәйкес техникалық ақауы бар автокөліктерді пайдалануға бұрынғыдай тыйым салынады.

Автокөліктерге Аймақ ішінде жүруге белгіленген шығарындылар нормативтеріне сәйкес келген және техникалық тексеруден өткен жағдайда ғана рұқсат беріледі. Алдағы уақытта автокөліктің экологиялық класына байланысты сараланған төлем енгізу жоспарланып отыр. Техникалық тексеру тәртібі Алматыда пайдаланылатын негізгі көлік түрлерінің барлығына, соның ішінде жеңіл автокөліктерге, автобустарға, жүк көліктеріне және мотоциклдерге қолданылады.

Бұл тексерулердің нәтижелері автокөліктің Аймақ ішінде жүру мүмкіндігін анықтайтындықтан, заңбұзушылықтардың алдын алу үшін күшейтілген бақылау қарастырылған. Операторлар тарапынан бұзушылықтар анықталған жағдайда шарттарды бұзу және сертификаттардың күшін жою сияқты шаралар қолданылады.

Аймақты басқару бейнебақылау және қашықтан бақылау жүйелері, көлік есебі және автокөлік иелерінің жеке кабинеттері арқылы жүзеге асырылады. Хабарламалар цифрлық платформа және басқа да байланыс арналары арқылы жіберіледі. Аймақты басқару үшін әкімдік мемлекеттік операторды тағайындайды. Ол Аймақ шекараларын бақылауға, көлік ағындарын талдауға, шектеулердің тиімділігін бағалауға және цифрлық жүйенің жұмысына жауап береді.

5. III санаттағы кәсіпорындар

III санаттағы нысандарға — қоршаған ортаға орташа деңгейде әсер ететін шағын және орта кәсіпорындарға (мысалы, жеңіл және тамақ өнеркәсібі, мал шаруашылығы, көлікке қызмет көрсету нысандары мен қоймалар) арнайы талаптар енгізіледі. Олардың қызметіне шығарындыларды тазартуға арналған жабдықтары болған жағдайда ғана рұқсат етіледі. Олар кемінде үш жылда бір рет өз қаражаты есебінен аккредиттелген зертханаларда зертханалық өлшеулер жүргізіп, нәтижелерін қаланың цифрлық жүйесіне жіберуге міндетті. Декларация тапсырған кезде нысандар санитариялық-қорғау аймақтарын көрсетіп, қоршаған ортаны қорғау іс-шараларының жоспарын ұсынады, шығарындылар есебін жүргізеді, жыл сайын есеп береді, авариялық шығарындылар туралы хабарлайды, мониторинг жүргізуге қолжетімділікті қамтамасыз етеді, ластануды азайту шараларын енгізеді және қалдықтарды уақтылы шығарады. Уәкілетті ұйым деректердің дұрыстығын, оның ішінде нысанға барып тексереді. Бұзушылықтар анықталған жағдайда әкімшілік шаралар қабылдау үшін ақпаратты Экология департаментіне жолдайды.

6. Бақылау және бұзушылықтарды анықтау

Уәкілетті органдар аккредиттелген зертханаларды тарта отырып, коммуналдық және жеке автопарктерді тұрақты түрде тексереді, ал анықталған бұзушылықтар бойынша шара қабылдау үшін ақпаратты Экология департаментіне жолдайды. Бақылау тек көлікті ғана емес, сонымен қатар қалдықтарды жағу мен пиротехниканы пайдалануды қоса алғанда, стационарлық және ұйымдастырылмаған шығарындылар көздерін де қамтиды. Ол үшін экологиялық бақылау бекеттері, өлшеу құралдары, дрондар және азаматтардың цифрлық сервистер арқылы жолдаған өтініштері пайдаланылады. Анықталған бұзушылықтар туралы ақпарат жарияланып, әкімшілік жауапкершілікке тарту үшін мемлекеттік органдарға беріледі.

Қағидалардың күшті жақтары қандай?

• Қаланың нақты өкілеттіктері. Қағидалар Алматының кеңейтілген өкілеттіктеріне негізделген және қалаға ұлттық заңнамада көзделген шараларға қосымша ауа сапасын жақсартуға бағытталған міндетті талаптарды дербес енгізуге мүмкіндік береді.
• Жүйелі тәсіл. Бірнеше ластану көзі мен бағыт қамтылған: көлік, кәсіпорындар, шығарындылары төмен аймақтар, мониторинг, ҚМЖ кезіндегі әрекет ету және бұзушылықтарды бақылау.
• Деректер мен цифрландыруға басымдық беру. Деректерді автоматты түрде жіберу, ашық мониторинг, онлайн бақылау және жария есептілік мүмкіндіктері бар бірыңғай платформа құрылады.
• Шаралардың тиімділігін бағалау. Ауа сапасы, көлік және халық денсаулығы бойынша тиімділік көрсеткіштері қарастырылған (алайда нақты KPI белгіленбеген). Нәтижелерді салыстыру үшін базалық жыл айқындалады.
• Бақылауды күшейту. Техникалық тексерулердің нәтижелері енді жүйеге автоматты түрде жіберілуі тиіс, ал операторлардың бұзушылықтар үшін жауапкершілігі күшейтіледі.
• Шығарындылары төмен аймақтар ұғымын кеңейту. Шектеулер тек автокөліктерге ғана емес, отын мен көмірді пайдалануға, қалдықтарды жағуға және отшашулар атуға да қатысты болады.
• Тұрғындарды тарту. Ашық деректер, хабарламалар және азаматтардың бұзушылықтар туралы хабарлау мүмкіндігі қарастырылған.

Қандай шектеулер әлі де бар?

• Техникалық тексерулер енгізілген кезде жүйеге шамадан тыс жүктеме түсу қаупі. Жаңа талаптар күшіне енген кезде көптеген жүргізуші қалаға немесе жекелеген аймақтарға кіру үшін автокөліктерінің экологиялық талаптарға сәйкестігін шұғыл түрде растауға мәжбүр болуы мүмкін. Қосымша мәселе — қолданыстағы техникалық байқаудың қайталану ықтималдығы, сондай-ақ тұрғындардың бұл стандартты техникалық байқау емес, бөлек экологиялық тексеру екенін толық түсінбеуі. Жүйені кезең-кезеңімен енгізу, кірудің нақты ережелерін белгілеу және тұрғындарға түсінікті ақпарат беру қамтамасыз етілмесе, бұл техникалық тексеру станцияларына шамадан тыс жүктеме түсуіне, кезектердің пайда болуына, кідірістерге және әлеуметтік шиеленістің артуына әкелуі мүмкін.
• Автокөліктерді сатып алу бағдарламасының тиімділігі бағаланбаған. Автокөліктерді сатып алу бағдарламасының экономикалық орындылығы мен экологиялық әсерін алдын ала бағалау қажет. Оны кең ауқымда енгізбес бұрын, бұл шараның ластануды азайтуға нақты қаншалықты ықпал ететінін анықтау және жұмсалған шығындарды қол жеткізілген нәтижемен салыстыру үшін пилоттық жоба жүргізу керек.
• Ластану көздерінің толық қамтылмауы. Жылыту үшін көмір мен қалдықтарды пайдаланатын жеке үй шаруашылықтары — ластанудың маңызды көздерінің бірі — Қағидаларда жеткілікті дәрежеде қамтылмаған. I–II санаттағы ірі ластану көздері мен IV санаттағы шағын көздер (моншалар, кәуапханалар және т.б.) қалалық жүйелі бақылаудан тыс қалып отыр.
• Іске асыру мен үйлестіру сапасына жоғары тәуелділік. Қағидалар жалпы негізді белгілейді, алайда олардың нақты нәтижесі орындалу сапасына тікелей байланысты. Бұл қаржыландыруға, кадрлық қамтамасыз етуге, бақылау сапасына, саяси ерік-жігерге, сондай-ақ әкімдік, экология, көлік, құқық қорғау, медицина және IT құрылымдарының үйлесімді ведомствоаралық жұмысына қатысты. Қосымша қауіп — тұрақты инфрақұрылымды және жүйедегі ақаулар мен деректерді бұрмалаудан қорғауды талап ететін жоғары техникалық және цифрлық жүктеме.
• Шаралардың әлеуметтік тұрғыдан сезімтал болуы. Көлікке, отын түрлеріне және жекелеген аймақтарға кіруге қойылатын шектеулер тұрғындар мен бизнес тарапынан қарсылық тудыруы мүмкін. Мұндай жағдайдың алдын алу үшін түсінікті коммуникация, шараларды кезең-кезеңімен енгізу және тиімді қолдау тетіктері қажет.

Қорытынды

Атмосфералық ауаны қорғаудың жаңа қағидалары — Алматы үшін алға жасалған маңызды қадам әрі бірнеше жыл бойы жүргізілген мақсатты жұмыстың нәтижесі. Іс жүзінде қала жалпыұлттық реттеуден Алматының нақты жағдайларын ескеретін ауа сапасын басқарудың дербес саясатына көшіп жатыр. Бұл құжаттың алғашқы нұсқасы екенін түсіну маңызды: ол іске асыру барысында және практикалық тәжірибе жинақталған сайын дамытылып, толықтырылатын негізді қалайды. Қағидалардың ауа сапасына әсері қаншалықты айқын болатыны көбіне олардың іс жүзінде қаншалықты жүйелі әрі тиімді орындалатынына байланысты.